WIADOMOŚCI
Polonijna Agencja Informacyjna

Artysta naznaczony czasem w którym przyszło mu żyć a później tworzyć. Należał do cudem ocalałych z obozu zagłady w Auschwitz, gdzie trafił do bloku śmierci. To ekstremalne doświadczenie zaważyło na jego twórczości i jest kluczowe dla zrozumienia dzieł malarskich, jak i teatralnych Szajny. Uważa się go za prekursora głównych tendencji sztuki lat 60 – dążności do integracji dyscyplin i wyjścia malarstwa w przestrzeń. Na wystawie prezentujemy wizjonerskie asamblaże, kolaże, prace ze znakomitego, jakże wciąż aktualnego cyklu Mrowiska, a także świetne rysunki, lapidarne w formie erotyki. Mamy nadzieję, że dzieła te nie będą dla Państwa obojętne, cytując autora: Nie chodzi mi wcale o aplauz, a po prostu o reakcję.

„Poznałem niebo i piekło. I to jest wystarczająca odległość na moją drabinę do nieba w nieskończoność” - mówił o swoim życiu.

Józef Szajna urodził się 13 marca 1922 w Rzeszowie. w spolonizowanej od kilku stuleci rodzinie włoskiego lub niemieckiego pochodzenia, jako jeden z trzech synów kolejowego maszynisty Juliana Szajny i jego żony Karoliny z Pieniążków. W okresie okupacji niemieckiej był uczestnikiem ruchu oporu, działając w Związku Walki Zbrojnej.

Aresztowany w 1941 roku, po nieudanej próbie przekroczenia granicy słowacko-węgierskiej, trafił – przez kolejne więzienia – do Auschwitz. Miał wtedy dziewiętnaście lat. Po wojnie wielokrotnie i ze szczegółami opowiadał o życiu więźnia numer 18729 na granicy śmierci, ale w kontekście jego twórczości zwraca uwagę jedno wyznanie: w chwilach zwątpienia ślubował losowi, że w zamian za ocalenie poświęci się działaniom na rzecz sprawiedliwości. I że zobowiązanie to przełożył na sztukę. Swoją misję traktował bardzo poważnie, tematy, które podejmował, dotyczyły fundamentalnych spraw – człowieczeństwa i kondycji współczesnego świata. W przetrwaniu w Auschwitz, a potem w Buchenwaldzie na pewno pomogło mu nie tylko szczęście, ale i doskonała forma fizyczna. Przed wojną trenował pływanie – zdobył mistrzostwo Polski w skokach z trampoliny i wicemistrzostwo w pływaniu w konkursie szkół średnich. Po wyzwoleniu trafił do Maczkowa czyli niemieckiego Haren w Dolnej Saksonii, który kilka lat po wojnie był zasiedlony przez Polaków wywiezionych do Niemiec. Tu Szajna zrobił maturę. Podobno pracę z polskiego napisał o powstaniu warszawskim, choć przecież mógł je znać tylko z opowieści. Po maturze miał do wyboru – stypendium w Paryżu albo powrót do Polski. „Nikomu niepotrzebny, pełen kompleksów, szukam szansy w nauce. Wstydzę się swego «garbu» i nie przyznaję do przeżyć. Rozpoczynam studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w 1947 roku” – napisze po latach.

W 1952 roku ukończył grafikę, a rok później scenografię u Karola Frycza – dyplom zrobił z Ptaków Arystofanesa. O grafice mówił, że to „reżyserowanie płaszczyzny”, o scenografii – że „organizacja przestrzeni”. I tak już zostanie – jedną nogą w sztukach plastycznych, drugą w teatrze. Dwa lata po dyplomie wróci na uczelnię, ale już jako wykładowca. Ze studentami czwartego roku scenografii poprowadzi zajęcia – dekoracja ogólna i widowisk okolicznościowych. Na krakowskiej akademii będzie wykładał przez następnych kilkanaście lat, a zebrane doświadczenia wykorzysta potem w Warszawie jako kierownik Studium Scenografii. „Student przychodzący dobrowolnie po naukę do pedagoga, czyniący to z własnego wyboru, oczekuje od niego rozmowy i nawiązania dialogu. Chce się czegoś od profesora dowiedzieć. Ale prawidłową rzeczą jest, jeśli następnie skieruje się on w inną stronę, ku sobie. Ważna jest chwila, w której młodzież zaczyna sobie zadawać pytanie: jak przeciwstawić się Szajnie?”

Właściwie przez całe zawodowe życie utrzymywał bliski kontakt z młodymi twórcami. Dzięki temu miał wgląd w nowe zjawiska w sztuce, a więc była to relacja oparta na wymianie. Potrafił zapalić się do czyjegoś pomysłu, pomóc artyście w debiucie.

Szajna był artystą osobnym i wszechstronnym: malarzem, twórcą grafik, kolaży i asamblaży, scenografem i reżyserem teatralnym, autorem scenariuszy, teoretykiem sztuki, awangardystą; absolwentem krakowskiej i wykładowcą warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Przez całe życie działał na pograniczu sztuk plastycznych i teatralnych. Twórczość Szajny, zarówno w treści, jak i w formie, naznaczona była doświadczeniem Zagłady. Jego wyobraźnię wypełniały martwe i pokawałkowane korpusy manekinów, protezy, szmaty, które kiedyś były ubraniami, buty, których właściciele zniknęli w komorach gazowych, rury luf i pieców krematoryjnych... Wszystkie te motywy współtworzyły rozpoznawalny, indywidualny styl artysty. Świat po katastrofie, o którym opowiadał w swoich pracach, nie był jednak pozbawiony nadziei – wszystko, co Szajna robił i mówił, można czytać jako próbę jej praktykowania i ocalenia humanistycznych wartości.

TEATR

Szajna stworzył koncepcję „teatru narracji plastycznej”, w którym wszystkie elementy spektaklu, w tym aktor, podporządkowane są warstwie wizualnej. Zadebiutował w teatrze repertuarowym jako scenograf w 1953 w Opolu; jako reżyser w 1963 w Nowej Hucie; jako autor scenariuszy w 1972 w Warszawie. Punktem zwrotnym w jego drodze do teatru całkowicie autorskiego była współpraca z Jerzym Grotowskim przy Akropolis (1962). Odtąd w spektaklach tworzonych lub współtworzonych przez Szajnę aktor coraz częściej ginął wśród „obiektów znalezionych” na śmietniku współczesności: kukieł, drabin, rur, szmat, butów. Jego najważniejsze dzieło, Replikę, prezentowano w siedmiu kolejnych wersjach przez dwie dekady na całym świecie.

PLASTYKA

Droga Szajny-malarza zaczęła się w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Ocalały stamtąd trzy rysunki. Pozbawienie podmiotowości, którego doświadczył, stało się centralnym motywem jego twórczości plastycznej (Reminiscencje, cykl Mrowiska). Równocześnie Szajna pozostawał mocno osadzony w tradycji pierwszej i drugiej awangardy. Znajdowało to wyraz zarówno w sposobach pracy z materią (kolaże i asamblaże, „malarstwo materii”, „obiekty znalezione”), jak i w sposobach wykorzystywania przestrzeni (instalacje, sztuka environment). Jego twórczość prezentowana była na całym świecie na kilkudziesięciu wystawach zbiorowych i indywidualnych. Podczas Międzynarodowego Biennale Sztuki w São Paulo w 1989 Szajna został okrzyknięty jednym z pięciu najważniejszych artystów XX wieku.

TEORIA SZTUKI

Działalność teoretyczna Józefa Szajny stanowi szczególny komentarz do obu filarów jego twórczości: plastyki i teatru. Jego pierwszy tekst programowy O nowej funkcji scenografii powstał przy okazji współpracy z Jerzym Grotowskim przy opolskim wystawieniu Akropolis (1962). Jako scenograf, Szajna pisał w nim o poszerzaniu znaczenia przestrzeni scenicznej, a jako przyszły reżyser postulował podporządkowanie warstwy literackiej całościowej koncepcji przedstawienia, bo „wybór dramatu jest zaproszeniem autora do współuczestniczenia, a teatr równoprawnym partnerem”. W latach 1962–2005 artysta ogłosił dziesięć tekstów teoretycznych, które stały się zapisem kształtującej się filozofii jego autorskiego teatru.

Szajna otrzymał liczne medale i nagrody, m.in. Nagrodę miasta Krakowa i Warszawy, nagrodę "Foundation of A. Jurzykowski" (Fundacja Jurzykowskiego) w Nowym Jorku. Uhonorowany m.in. Krzyżem Komandorskim, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą i 13 marca 1997 postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego "w uznaniu doniosłych zasług dla kultury oraz za wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej" Krzyżem Wielkim (1997) Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Oświęcimskim. W 2005 został odznaczony przez ministra kultury Waldemara Dąbrowskiego Złotym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis. Honorowy obywatel Opola. W 1976 roku otrzymał dyplom ministra spraw zagranicznych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Stefana Olszowskiego.

W opracowaniu wykorzystano: https://jozefszajna.pl/

KOLORYZACJA ZDJĘCIA © PAI

Józef Szajna w DZIALE HISTORIA-KULTURA PAI

POLONIJNA AGENCJA INFORMACYJNA - KOPIOWANIE ZABRONIONE.