1904-10-29     0000-00-00

POMNIK ADAMA MICKIEWICZA WE LWOWIE

W 1899 r. Komitet Budowy Pomnika Adama Mickiewicza we Lwowie ogłosił konkurs na projekt pomnika. Zwycięzcą konkursu został rzeźbiarz Antoni Popiel. Miejscem pod budowę wybrano Plac Mariacki. Budowa pomnika rozpoczęła się pod koniec 1903 r. pod przewodnictwem architektów Alfreda Zacharewicza i Józefa Sosnowskiego. 29 października 1904 r. odbyło się uroczyste otwarcie pomnika.

Pomysł budowy pomnika Adama Mickiewicza we Lwowie pojawił się jeszcze w 1856 r. wraz z propozycją E. Stanickiego i Ludwika Skrzyńskiego skierowaną do namiestnika Galicji hrabiego Agenora Gołuchowskiego. W latach 60. do pomysłu wracano niejednokrotnie. Pod koniec XIX w. Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza utworzyło komitet przygotowań do obchodów stulecia urodzin poety. Na zebraniu towarzystwa, 26 czerwca 1897 r., sporządzono plan obchodów, który przewidywał, między innymi, wzniesienie pomnika Adama Mickiewicza we Lwowie. Powołana została specjalna komisja do spraw budowy pomnika; jej przewodniczącym został historyk Władysław Łoziński, a sekretarzem Tadeusz Pini

W celu organizacji konkursu utworzony został specjalny komitet w składzie dwudziestu osób oraz jury konkursowe, w skład którego weszli najwybitniejsi ówcześni rzeźbiarze: Cyprian Godebski, Pius Wieloński, Roman Lewandowski, Piotr Wójtowicz, artysta Julian Kakarewicz i Jan Styka, architekci Zygmunt Gorgolewski, Julian Hochberger, Julian Zacharewicz, członkowie komitetu budowy Ludwik Ćwikliński, Adam Krechowiecki i Roman Piłat.

W konkursie wzięły udział 23 projekty, z których trzy zostały nadesłane z Włoch, trzy – z Paryża, trzy – z Krakowa, jeden – z Warszawy, pozostałe zaś ze Lwowa lub regionu. Na posiedzeniu komitetu w dniu 18 grudnia 1898 r. pierwszą nagrodę przyznano lwowskiemu rzeźbiarzowi Antoniemu Popielowi, drugą – Leonowi Mieczysławowi Zawiejskiemu z Florencji, zaś trzecią – Wacławowi Szymanowskiemu z Paryża. Pod koniec września 1899 r. Antoni Popiel przedstawil Komitetowi Budowy ostateczny wariant makiety projektu konkursowego

Komitet budowy pomnika

W 1898 r. powstał we Lwowie Komitet Budowy Pomnika Adama Mickiewicza, na którego czele stanął Władysław Łoziński. Najważniejszymi zadaniami komitetu były: kwestia wyglądu pomnika; organizacja konkursu na projekt; wybór miejsca pod budowę; zbiórka pieniędzy na pokrycie kosztów przedsięwzięcia; organizacja budowy i otwarcia pomnika. W celu wyboru miejsca pod budowę pomnika powołano specjalną komisję, w skład której weszli Ludwik Finkel, I. Zakrzewski oraz Kazimierz Zieliński. Pod uwagę brano kilka wariantów: ulica 3 Maja (obecnie Siczowych Strzelców), Wały Hetmańskie (obecnie Prospekt Swobody) i Plac Mariacki.

8 maja 1899 r. komisja podjęła decyzję o wzniesieniu pomnika na Placu Mariackim, a już 12 maja odpowiednią uchwałę przyjęła rada miejska Lwowa. Ponieważ w miejscu wybranym pod budowę pomnika Mickiewicza stała figura Matki Bożej, postanowiono przenieść ją na początek Wałów Hetmańskich.

14 maja 1899 r. Komitet budowy ogłosił konkurs i podał do wiadomości jego warunki: "Komitet Budowy Pomnika Adama Mickiewicza we Lwowie ogłasza konkurs na projekt pomnika, którego dominantą kompozycyjna powinna być kolumna, na cześć poety zostanie wzniesiona na Placu Mariackim w naszym mieście. Pomnik powinien mieć wysokość co najmniej 20 metrów, ma być wykonany z materiału, który wytrzyma wszystkie zmiany naszego klimatu, bądź z czerwonego lub szarego granitu, który komitet zapewni artyście. Koszt pomnika nie powinien przekraczać 60.000 złotych reńskich, wliczając materiał, który dostarczy komitet. Modele lub rysunki, wykonane w skali 1:3 w odniesieniu do rzeczywistej wysokości, należy nadsyłać do 15 września tego roku. Do projektu należy dołączyć kosztorys zawierający informację o materiale, z którego zostanie wykonany pomnik. Pierwsza nagroda wynosi 1000 koron, druga – 500 koron".

Na potrzeby zbiórki pieniędzy w komitecie utworzono posadę skarbnika, którym został Kazimierz Zieliński, z czasem utworzono posadę drugiego skarbnika, którego obowiązkiem była ochrona puszek – został nim Kazimierz Pepłowski. Zbiórkę pieniędzy zapoczątkowali członkowie komitetu budowy pomnika, z których każdy ofiarował 50 koron.

W prasie i na afiszach Komitet rozpowszechniał odezwę do ludności Galicji z wezwaniem do ofiarności na rzecz akcji budowy pomnika, zorganizowano w tym celu specjalne punkty zbierania datków. Na budowę pomnika wydano w sumie 175.571,32 korony.

Budowa

Budowa pomnika Adama Mickiewicza rozpoczęła się pod koniec 1903 r. Mimo mrozów prace na Placu Mariackim kontynuowane były na przełomie 1903/1904 r., kierowali nimi architekci Alfred Zacharewicz i Józef Sosnowski. Przy budowie pomnika zastosowano nowy system kładzenia fundamentów – "Hennebicque". Z powodu warunków pogodowych prace na Placu zostały wstrzymane do końca wiosny. Do początku czerwca 1904 r. w celu budowy pomnika rozebrano fontannę, na której stała figura Bogurodzicy. W połowie miesiąca betonowa płyta, przykrywająca fundamenty, została podniesiona na 30 cm, tak, aby znajdowała się powyżej trawnika. 17 czerwca przywieziono na plac z pracowni Wiktorii Schimserowej pierwsze dwa bloki granitu, które ustawione zostały między 25 czerwca a 2 lipca. Granitowe bloki zostały złączone klamrami z brązu i zalane betonem. Urządzenie do podnoszenia bloków przywiezione zostało z Wiednia 2 września, monterzy mogli odtąd pracować na wysokości 18 metrów. Już 15 września wzniesiony został cokół pomnika, składający się z czterech płyt dwumetrowej wysokości. Nad nim mieściło się jeszcze siedem płyt, które tworzyły kapitel.

26 września do Lwowa przybyli monterzy fabryki Srpeka, a 27 września z Wiednia przywiezione zostały brązowe części pomnika. 30 września zamontowano obręcz spajającą dwa bloki kolumny. Jednocześnie z pracowni Schimserowej przywieziono jej górną część. 6 października zamontowano pierwszą część kapitelu, zdobionego brązem. 12 października na kolumnie stanęła figura Mickiewicza, 13 października – latarnia z płomieniem na szczycie kolumny, a 14 października – figura geniusza. W ten sposób pomnik był gotowy do uroczystego odsłonięcia

Odsłonięcie pomnika

Na posiedzeniu Komitetu Budowy w dniu 6 października 1904 r. postanowiono wyznaczyć datę uroczystego odsłonięcia pomnika na 30 października (Gazeta Lwowska. 1904. Nr. 229. 7 października. S. 3). W związku z tym 13 października odbyło się posiedzenie rady miejskiej Lwowa. Postanowiono wyasygnować z budżetu miejskiego 20.000 koron na odsłonięcie pomnika. Rada miejska wybrała specjalną komisję składającą się z 12 członków rady miejskiej i 3 członków komitetu Budowy. Komisja składała się z pięciu sekcji: dekoracyjnej, sekcji zaproszeń, przyjęcia gości, organizacji pochodu i finansowej (Gazeta Lwowska. 1904. Nr. 235. 14 października. S. 3–4; Nr.238. 16 października. S. 3.; Kurjer Lwowski. 1904. Nr. 285. 14 października. S. 3).

Dla chcących wziąć udział w odsłonięciu pomnika zorganizowane zostały specjalne pociągi z innych miast kraju. Cena biletów została obniżona o 40-50% pod warunkiem wcześniejszego zamówienia nie mniej niż 375 biletów. W miastach, w których zgłaszało się więcej chętnych, Komitet obiecał zorganizować, już bez zniżki, dodatkowe wagony (Gazeta Lwowska. 1904. Nr.239. 19 października. S. 3.; Nr. 240. 20 października. S. 3).

29 października odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika.

Do Lwowa przybyły pociągi z Krakowa, Przemyśla, Stanisławowa, Sambora i Czerniowiec, którymi przyjechało na odsłonięcie pomnika kilka tysięcy osób. Wśród gości zaproszonych na uroczystą ceremonię odsłonięcia pomnika był syn poety, Władysław Mickiewicz, który przybył do Lwowa 28 października o 6.15 rano. Następnego dnia na zaproszenie rodziny księgarza Władysława Hubrynowicza wziął udział w uroczystościach w żeńskich i męskich szkołach imienia poety. Następnie Władysław odwiedził budynek Sejmu i wziął udział w przedświątecznym posiedzeniu. Kraków reprezentował prezydent miasta J. Leo, radcy E. Bandrowski, J.K. Fedorowicz i J. Rotter.

Na uroczystość przybył z Paryża syn poety Władysław Mickiewicz, który tak opisał tę chwilę w swoich "Pamiętnikach" (t. III. s. 372):

"O dziesiątej rano władze polskie, członkowie Sejmu, ciała naukowe, rada miejska i liczne delegacje uczestniczyły w uroczystym nabożeństwie w katedrze katolickiej. Tłumy także brały udział w innych nabożeństwach, w katedrze ormiańskiej i w synagodze.
Pomnik przedstawia poetę, stojącego na podstawie kolumny i przemawiającego. Pisałem ze Lwowa trzydziestego października 1904 roku: uroczystość była wzruszająca. Szkoły, cechy szły w pochodzie w nadzwyczajnym porządku. W każdym oknie miasta wystawione są portrety naszego ojca. Co do pomnika, składa się on z pięknej kolumny, na której wierzchołku znajduje się kadzielnica wyobrażająca znicz, ogień wiecznie podtrzymywany na ołtarzach ofiarnych pogańskiej Litwy. Anioł (rzeźbiarz musiał wiernie skopiować młodą pensjonarkę, która służyła mu za model) podaje z góry lirę poecie. Każdy uczeń szkoły sztuk pięknych określiłby to jako styl szablonowy. Poeta trzyma w ręku zwój papieru, który będzie mu bardzo przeszkadzał w brząkaniu na lirze. Sam posąg nie ma wad technicznych, tylko dzięki usiłowaniu, by nadać memu ojcu wyraz natchniony, popada się w niebezpieczeństwo nadania mu póz pretensjonalnych".

Napływ publiczności był ogromny. Był to olbrzymi pochód wszystkich cechów, stowarzyszeń młodzieży, chłopów, miast Polski pod jarzmem rosyjskim i pruskim, "nie podamy nazwisk -tych ostatnich - pisały dzienniki - żeby ich nie narazić".

Porządek "był wzorowy. Dzielnica ta dumna była ze wzniesienia pomnika po Poznaniu i Krakowie, stwierdzając w ten sposób raz jeszcze "bezpłodność wysiłków, zmierzających do stworzenia trzech umysłowości polskich, podczas gdy istniała tylko jedna w trzech różnych zaborach. [...]

O uroczystym obiedzie, wydanym trzydziestego pierwszego października przez prezydenta miasta Godzimira Małachowskiego, powiem tylko tyle, że brały w nim udział znakomitości Galicji, jak namiestnik cesarski, hrabia Andrzej Potocki, który miał zginąć z ręki fanatyka rusińskiego, hrabia Badeni, obaj arcybiskupi, Bilczewski i Teodorowicz,i wielu innych. W chwilach podobnych koterie polityczne zawierają rozejm, ludzie , nie bacząc na poglądy rozmawiają przyjaźnie. Nazajutrz wydano w klubie literackim obiad dla mnie i dla dla rzeźbiarza pomnika, Antoniego Popiela. Popiel zapytał mnie, co myślę o jego pomniku. Odpowiedziałem mu, że jest więcej wart, niż pomnik krakowski, co jest prawdą. [...]

Ale podobnie jak w kościele mniej imponuje wartość artystyczna Pietá niż nabożność tłumu, który modli się u stóp Matki Boskiej, podobnie wobec pomnika mego ojca mniej wzrusza maestria rzeźbiarza, niż skupienie pielgrzymów, którzy mieli trudności do przezwyciężenia, by uczestniczyć w uroczystości zakazanej u nich. Radują się na widok godeł narodowych, przemówienia patriotyczne są dla nich wiatykiem na drogę powrotną, a wracają obłożeni zakazanymi książkami jak pancerzem".

Pomnik Mickiewicza w pięknej perspektywie ukazuje się wśród zieleni Wałów Hetmańskich, Teatr Wielki, od dnia odsłonięcia stał się miejscem wielu uroczystości. Dnia 22 listopada 1920 r. u jego stóp Marszałek Józef Piłsudski przyjął defiladę wojska, obrońców listopadowych i dekorował herb Lwowa Krzyżem Virtuti Militari. Śladem innych miast, pod mickiewiczowską kolumną położono tablicę poświęconą Nieznanemu Żołnierzowi poległemu w I wojnie światowej.

Po odsłonięciu pomnika pojawiła się kwestia uporządkowania Placu Mariackiego. 27 stycznia 1906 r. magistrat rozpatrywał trzy alternatywne projekty Tałowskiego-Popiela. Wariant pierwszy przewidywał wykonanie balustrady i schodów do pomnika z jasnego tarnopolskiego szlifowanego kamienia, zaś część Placu Mariackiego miała być wybrukowana i otoczona krawężnikiem ze skołowskiego kamienia. Szacunkowa wartość tego projektu wynosiła 43.000 koron. Drugi wariant różnił się od pierwszego tym, że zamiast wybrukowania placu planowano urządzenie na nim gazonów, na których rosłyby niskopienne kwiaty. Projekt ten był tańszy i kosztował 29.400 koron. Trzeci wariant był podobny do drugiego, różnił się materiałem, z którego zbudowane miały być schody do pomnika. Projekt ten kosztował 27.648 koron.

Po długotrwałych dyskusjach 10 kwietnia 1906 r. rada miejska Lwowa zdecydowała się na projekt Tałowskiego-Popiela w drugiej wersji, jednak zobowiązała architektów do wprowadzenia pewnych zmian: pierwszy stopień miał być oddalony od budynków przynajmniej na 24 metry, koło pomnika nie miało być kwiatów, a jedynie trawnik, tylne schody pomnika miały być koliste.