1505-05-30     0000-00-00

KONSTYTUCJA NIHIL NOVI

Tylko jedna ustawa sejmu radomskiego z 1505 roku przeszła do historii, stając się jednym z fundamentów ustroju politycznego Rzeczypospolitej. Zamykała ona pewien okres kształtowania się tzw. demokracji szlacheckiej, czyli obejmowania przez polski parlament coraz większych uprawnień z zakresu rządzenia państwem, rozpoczęty jeszcze w czasach Ludwika Węgierskiego. 516 lat temu Sejm walny w Radomiu przyjął konstytucję „Nihil novi”.

Na początku szesnastego stulecia, w dobie niepewności i zagrożenia wojną niemalże z każdym sąsiadem, zaczęły się krystalizować podstawy ustroju politycznego dawnego państwa polskiego. Podobnie jak i stosunki z państwami ościennymi, tak i dynamika tych przemian była wysoce niestabilna.

Uchwała stanowiła jeden z etapów konfliktu między złożoną z możnowładców radą królewską a zdobywającą coraz większy wpływ na ustrój państwa reprezentacją szlachty, skupioną w izbie niższej parlamentu, Izbie Poselskiej. Próbą ograniczenia wpływu posłów na ustawodawstwo był przywilej mielnicki z 30 października 1501 roku, marginalizujący znaczenie Izby Poselskiej w dwuizbowym Sejmie. Reakcją szlachty było najpierw jego unieważnienie, a potem (1504) uchwalenie konstytucji (tym terminem określano w Rzeczypospolitej szlacheckiej ustawy) zakazującej alienacji dóbr królewskich na rzecz możnowładztwa. Kolejnym krokiem była poniższa konstytucja.

Konstytucja całkowicie unieważniała przywilej mielnicki i poważnie ograniczała kompetencje prawodawcze króla i senatu, zakazując dokonywania zmian w prawie bez uzyskania zgody senatorów i szlachty reprezentowanej w Izbie Poselskiej. Zasada nihil novi oznaczała ugruntowanie pozycji dwuizbowego parlamentu w systemie politycznym państwa polsko-litewskiego. Od tego momentu parlament, a zwłaszcza Izba Poselska, uzyskały faktycznie status najwyższej władzy w państwie. Funkcjonowanie sejmu miało teraz zależeć od sprawnego współdziałania króla, rady królewskiej (Senatu) i posłów ziemskich (Izby Poselskiej).

Konstytucja 1505 roku uznawana jest przez historyków państwa i prawa za początek demokracji szlacheckiej w Rzeczpospolitej.

Ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz ze wszystkiemi królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy, jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego (nihil novi) stanowionem być nie ma przez nas i naszych następców, bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej.

Sejm radomski, jak się wydaje, postawił sobie ambitne zadanie zacieśnienia więzów łączących władztwo polskich Jagiellonów. Nie doszło do tego ze względu na niechęć przedstawicieli Wielkiego Księstwa Litewskiego, którzy prawie w ogóle nie byli obecni podczas sejmowych debat. Zebrani w Radomiu posłowie dyskutowali nad zapewnieniem bezpieczeństwa i potrzeb finansowych państwa. Główny wysiłek skierowano na sprawy związane z prawem, jego przestrzeganiem i egzekwowaniem. Efektem wielotygodniowych obrad było opublikowanie rok później zbioru praw, tzw. Statutu Łaskiego.

Historyczne znaczenie miała jednak jedna z konstytucji czyli uchwał, znana pod nazwą Nihil novi. Nic nowego, bo tak należy tłumaczyć przytaczaną łacińską frazę, oznaczało, że od tej pory uchwały i prawa miały być stanowione za zgodą trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Ta ostatnia, wyłaniana przez szlacheckie sejmiki ziemskie, stawała się więc pełnoprawnym uczestnikiem procesu legislacyjnego. Konstytucja ta ograniczała prawa panującego i zasiadających w senacie możnych, ale jednocześnie czyniła szlachtę odpowiedzialną za losy państwa. Powszechna zgoda sejmujących stanów nie oznaczała, jak się wcześniej domyślano, jednomyślności, ale wypracowanie zgodnego i możliwego do przyjęcia kompromisu. Jak trudna i czasochłonna była to sztuka, dowodzi historia polskiego parlamentu do połowy XVII wieku, kiedy zasada ta została złamana przez osławione liberum veto.

Co prawda postulaty ekonomiczne były powodowane jedynie własnym interesem, ale ogólne reformy administracji przysłużyły się ogółowi. Cierpliwość i stanowczość, ale też zrozumienie dla zasad funkcjonowania państwa pozwoliły na kontynuację przemian. Z Nihil Novi łączy się pewien niuans prawny. Według konstytucji, król nie mógł wydawać dekretów, które miałyby zmieniać tzw. prawo pospolite i wolności publiczne. Chodzi o nadrzędne prawo wobec prawa prywatnego (ius privatum) i przywileje szlacheckie. Domeną, w której król mógł wydawać dekrety, były tylko prawa nie opisane w prawie pospolitym i przywilejach szlacheckich. Przykładem mogą być edykty przeciwko innowiercom wystawione przez Zygmunta Starego, który wydał je gdy w „wolnościach publicznych” nie było jeszcze mowy o tolerancji religijnej. W sprawach dotyczących zarządzania państwem szlachta pozostała wyrozumiała, jednak z czasem przeforsowała prawo potwierdzania decyzji królewskich. Bowiem zdarzało się, że urzędnicy królewscy dowolnie interpretowali prawo. Spuścizną konstytucji Nihil Novi była walka i w ostateczności uznanie wyższości prawa pospolitego (inaczej wspólnego, dotyczącego wszystkich) nad prawami obcymi, czyli prywatnymi i partykularnymi (dotyczącymi konkretnych grup społecznych lub terytorium). Uchwała sejmu z 1567 roku mówiła: „żaden przywilej, gdyż jest ius privatum, nie może być tak mocny, żeby ułomek jaki prawu pospolitemu nieść”.

Nie należy zapominać, że to dzięki dojrzałości politycznej polskiej szlachty, możemy mówić o XVI stuleciu jako o polskim złotym wieku w polityce, gospodarce oraz kulturze.

ZDJĘCIE: ablica upamiętniająca uchwalenie Nihil novi na zamku w Radomiu
NA PODSTAWIE: WIKIPEDIA Hiuppo - Praca własna Hiuppo - Praca własna CC BY 3.0
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/POL_Radom_castle_Nihil_novi.jpg
ADAPTACJA CYFROWA  ©  POLONIJNA AGENCJA INFORMACYJNA