1917-08-15
20 września 1917 r. Francja – a za nią sprzymierzone mocarstwa – uznała działalność KNP za oficjalną reprezentację narodu polskiego. Otworzyło to drogę do udziału w rozmowach pokojowych w pozycji partnera zwycięskiej strony, a nie jedynie petenta. Dzięki nieprzejednanemu stanowisku KNP w negocjacjach przepadły kompromisowe propozycje granic, a Warszawa zyskała gwarancję dostępu do morza i plebiscytu na Śląsku.
Polskie środowiska niepodległościowe w okresie I wojny światowej były zasadniczo podzielone co do wyborów geopolitycznych, decydując się na poparcie odmiennych mocarstw europejskich w tym konflikcie. Roman Dmowski, lider Narodowej Demokracji, przed wybuchem wojny był zwolennikiem zabiegania o autonomię w ramach Cesarstwa Rosyjskiego, a zatem w chwili wybuchu wojny opowiedział się za Ententą: sojuszem Rosji, Francji oraz Wielkiej Brytanii. W przeciwieństwie do niego Józef Piłsudski, lider niepodległościowych środowisk lewicowych, postawił na Państwa Centralne, działając u boku Austro-Węgier.
Narodowcy wraz z środowiskami konserwatywnymi reprezentującymi opcję prorosyjską, w Warszawie w listopadzie 1914 r. powołali Komitet Narodowy Polski, który nawoływał przede wszystkim do walki z Niemcami, których uznano za najważniejszych wrogów Polski. KNP próbował utworzyć niezależne wojsko polskie, tzw. Legion Puławski, jednak przedsięwzięcie to nie udało się z powodu braku zaangażowania władz rosyjskich, które jedynie ograniczyły się do ogólnikowych deklaracji w sprawie przyszłego zjednoczenia ziem polskich.
W kolejnym roku ofensywa niemiecka doprowadziła do zajęcia Warszawy przez Niemców. Wobec takiej sytuacji środowisko KNP zdecydowało się na przeniesienie się do Rosji. Od 1916 r., wobec słabnięcia Rosji, Dmowski uznał, że należy skupić się na zachodnich sojusznikach i we Francji oraz Wielkiej Brytanii rozpoczął kampanię na rzecz odbudowy niepodległej Polski.
Pierwsze kroki do utworzenia komitetu Roman Dmowski poczynił na przełomie stycznia i lutego 1917 r. podczas narady w Lozannie. W liście do kraju powiadomił wówczas swoich współpracowników o zamiarze powołania komitetu i poprosił o wyznaczenie co najmniej po jednym kandydacie z każdego zaboru.
Po rewolucji lutowej w Rosji Dmowski wraz z współpracownikami i sojusznikami 15 sierpnia 1917 r. w Lozannie utworzyli nowy Komitet Narodowy Polski, na czele którego stanął sam Dmowski. Innymi jego członkami byli konserwatysta Erazm Piltz czy hrabia Maurycy Zamoyski, jeden z najbogatszych Polaków, z którego pieniędzy była finansowana działalność organizacji.
W składzie KNP znaleźli się głównie przedstawiciele Narodowej Demokracji oraz Stronnictwa Polityki Realnej. Siedzibą komitetu stał się Paryż.
Aby mocniej związać kraj z Zachodem, Dmowski poszerzył Komitet o zasłużonego w USA Ignacego Paderewskiego; stworzył też w szeregu państw placówki opieki konsularnej nad rodakami, umożliwiając im legitymowanie się dokumentami innymi niż niemieckie i austro-węgierskie.
Obecni: Roman Dmowski, Jan Horodyjski, Erazm Piltz, Jan Rozwadowski, Marian Seyda, Konstanty Skirmunt, Władysław hr. Sobański, Maurycy hr. Zamoyski
Przewodniczący: Maurycy hr. Zamoyski
Uchwalono:
1. Dążyć do utworzenia armji polskiej pod opieką państw Koalicji: Angjli, Francji, Włoch i Stanów zjednoczonych, w myśl dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Francuskiej, z dnia 4 czerwca 1917 roku.
2. Utworzyć pod nazwą: Komitat Narodowy Polski (Comité national polonais – Polish National Committee) organizację mającą za zadanie:
1.Reprezentację polityczną Polski i jej interesów wobec zachodnich sprzymierzonych,
2. Opiekę nad armją polską i jej polityczne kierownictwo,
3. Opiekę cywilną nad Polakami w zachodnich państwach sprzymierzonych.
4. Siedzibą powyższego Komitetu będzie Londyn lub Paryż.
5. W skład Komitetu mają wejść:
a) w Londynie (ew. Paryżu): pp. R. Dmowski, S. Kozicki, M. Seyda, W. hr. Sobański, M. hr. Zamoyski
b) w Ameryce: p. I. Paderewski
c) w Paryżu: p. E. Piltz
d) w Rzymie: p. K. Skirmunt
e) w Szwajcarji: p. J. Rozwadowski
6. Prezesurę Komitetu Narodowego Polskiego powierzyć Panu Romanowi Dmowskiemu
Powyższe uchwały postanowiono przedłożyć Zjazdowi, mającemu się odbyć 11 i 12 sierpnia 1917 r.
Przewodniczący
[b.p.]
Sekretarz
Jan Rozwadowski
KNP pełnił rolę ministerstwa spraw zagranicznych, sprawował również polityczną kontrolę nad armią polską we Francji, organizowaną na podstawie dekretu prezydenta Raymonda Poincare z 4 czerwca 1917 r.
20 września 1917 r. Francja uznała działalność KNP za oficjalną reprezentację narodu polskiego. Miesiąc po Francji uczyniła to Wielka Brytania, pod koniec października Włochy, a 6 grudnia 1917 r. USA. Zwłoka Włoch i USA wynikała z postawy rządu Rosji, który do momentu obalenia go w wyniku rewolucji bolszewickiej przeciwstawiał się działalności KNP.
Pomimo oficjalnego uznania komitetu, rząd francuski niechętnie spoglądał na jego niezależność. Francuzi oczekiwali m.in., że tworzona we Francji armia polska będzie podlegała władzom francuskim, a zwierzchnictwo KNP nad nią będzie jedynie symboliczne. Dmowski nie godził się na takie warunki. Aby wymusić przekazanie zwierzchnictwa nad polskim wojskiem KNP zablokował wręczenie armii sztandarów i zagroził wstrzymaniem rekrutacji. Pomimo ciężkiej sytuacji finansowej KNP Dmowski zrezygnował również z zaciągnięcia pożyczki od rządu francuskiego, żeby nie pogarszać swojej pozycji negocjacyjnej.
Spór pomiędzy rządem francuskim i komitetem dotyczył również prawa nominowania naczelnego wodza 100 tys. armii polskiej. Dmowski uważał, że powinien to uczynić KNP - rząd francuski natomiast, że prezydent Francji.
Ostatecznie zwyciężył Dmowski i 4 października 1917 r. to władze KNP powierzyły funkcję naczelnego wodza armii polskiej we Francji byłemu dowódcy II Brygady Legionów, gen. Józefowi Hallerowi.
Na arenie międzynarodowej komitet prowadził działalność dyplomatyczną zmierzającą do uzyskania dla Polski najkorzystniejszych gwarancji ze strony państw sojuszniczych, a po uznaniu go za oficjalnego reprezentanta narodu polskiego, zabiegał o prawa dla Polaków na terenach państw sprzymierzonych.
Na początku 1918 r. KNP uzyskał prawo do wydawania dokumentów dla Polaków i rozpoczął budowę sieci biur spraw cywilnych. Biura te mogły nadawać w krajach sprzymierzonych osobom narodowości polskiej będących obywatelami Niemiec lub Austro-Węgier paszporty KNP, które chroniły przed restrykcjami.
Najważniejszym jednak celem KNP było uzyskanie poparcia państw sprzymierzonych dla odbudowy państwa polskiego. Dmowski, aby osiągnąć najkorzystniejsze granice przyszłego państwa, blokował kompromisowe projekty. Polityka ta przyniosła dobre rezultaty w postaci ogłoszenia 3 czerwca 1918 r. przez premierów Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch deklaracji uznającej potrzebę utworzenia niepodległej Polski z dostępem do morza.
Dmowski, oceniając działania Komitetu, pisał: „Najważniejsze cele, któreśmy sobie na Zachodzie w swej akcji podczas wojny postawili, zostały urzeczywistnione. Zjednoczenie Polski i utworzenie państwa polskiego zostało przez sprzymierzeńców ogłoszone jako jeden z warunków pokoju. Polska już miała pozycję państwa sprzymierzonego; państwo to miało w Komitecie Narodowym organ z uznanymi oficjalnie atrybucjami rządu w sprawach zewnętrznych i wojskowych; miało urzędowe przedstawicielstwo dyplomatyczne w mocarstwach sprzymierzonych; Komitet Narodowy miał pod swą władzą armię polską, uznaną za sprzymierzoną i wojującą. Mieliśmy tym samym zapewniony udział w konferencji pokojowej, jako jedno z państw sprzymierzonych”.
Dodawał jednak: „Trzeba tu zaznaczyć, że osiągnięcie tej pozycji byłoby niemożliwe bez utworzenia armii polskiej na Zachodzie, a więc bez tego, co dla tej sprawy zrobiła Francja. Posiadanie armii, stojącej u boku sprzymierzonych, było jedyną naszą legitymacją do tytułu państwa sprzymierzonego, a co za tym idzie, do udziału w konferencji pokojowej. Legitymacja ta była niezbędna. Dobrze, że była uznana za wystarczającą. Inaczej Polska ze swymi legionami, walczącymi po stronie państw centralnych, ze swym Królestwem listopadowym, ze swą Radą Regencyjną, z rządem warszawskim i z jego ciągle ponawianymi deklaracjami, musiałaby być przez państwa zachodnie uznana za sprzymierzeńca państw centralnych i w końcu znalazłaby się wśród zwyciężonych”. (R. Dmowski „Polityka polska i odbudowanie państwa”)
Po ostatecznej klęsce państw centralnych w Wielkiej Wojnie i przejęciu władzy w Polsce przez Józefa Piłsudskiego pozycja KNP ulegała osłabieniu. Jak pisał prof. Pajewski: „W ciągu niedługiego czasu jesienią 1918 r. będzie się Komitet przygotowywał do objęcia rządów względnie współrządów w Polsce, po czym od połowy grudnia 1918 r. czy też od stycznia 1919 r. powróci znowu do roli kierownika polityki zagranicznej, a nawet zejdzie już tylko do roli delegacji polskiej na Konferencję Pokojową”.
KNP nie uznał powołanego przez Józefa Piłsudskiego 18 listopada 1918 r. rządu socjalisty Jędrzeja Moraczewskiego. Dopiero po utworzeniu 16 stycznia 1919 r. gabinetu Ignacego Jana Paderewskiego Komitet uznał ten rząd za pierwszy gabinet niepodległej Polski.
15 kwietnia 1919 r., po ukonstytuowaniu się pod przewodnictwem Dmowskiego delegacji polskiej na Konferencję Pokojową w Paryżu, KNP podjął decyzję o swojej likwidacji. Ostatecznie rozwiązany został 15 sierpnia 1919 r.
Odbudowanie Państwa Polskiego winno być uważane jako:
– akt sprawiedliwości i odszkodowania za zbrodnię rozbiorów (1772-1793-1795),
– wynik rozwoju polskich sił narodowych, które rosły mimo destrukcyjnych wysiłków mocarstw rozbiorczych i konsekwencja rozpadnięcia się Austro-Węgier, rozkładu imperium rosyjskiego i klęski Niemiec,
– konieczność utworzenia między Niemcami a Rosją państwa silnego i prawdziwie niepodległego.
Z pierwszego założenia wynika, że punktem wyjścia do określenia granic odbudowanego Państwa Polskiego powinno służyć terytorium Polski sprzed pierwszego rozbioru (1772).
Drugi wzgląd narzuca pewne zmiany dawnych granic przez włączenie do Państwa Polskiego niektórych ziem, położonych poza jej granicami z 1772 r., gdzie ludność polska dała dowód swej żywotności, lub też przez pozostawienie poza Państwem Polskim tych części terytorium 1772 r., gdzie siły narodowe polskie uległy znacznemu zmniejszeniu po rozbiorach.
Konsekwencją trzeciego założenia jest pewna rektyfikacja dawnych granic, przez przystosowanie ich do wymagań ekonomicznych nowożytnego państwa i jego obrony.
Wszelkie materiały zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.