1981-09-05    

I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”

Efektem zwycięstwa strajkujących w lecie 1980 roku była rejestracja NSZZ "Solidarność". Naturalną konsekwencją stał się zatem Pierwszy Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”, który odbył się w dwóch turach: od 5 do 10 września oraz od 26 września do 7 października 1981 r.

Jaka była atmosfera, o czym dyskutowano? Odpowiedź na to pytanie trafnie oddaje wypowiedź Zbigniewa Romaszewskiego, delegata Regionu Mazowsze.

„Czułem się jak w 1918 r., w pierwszym polskim parlamencie […] z brakiem kształtowanej przez stulecia kultury demokratycznej, kultury politycznej […] kiedy wszyscy chcieli się wygadać po 40 latach milczenia. I mówili rzeczy najrozmaitsze, mądre i głupie […] Ciekawe w tym wszystkim było to, że koniec końców, kiedy dochodziło do głosowania, zdrowy rozsądek zwyciężał”

W gdańskiej Hali Olivia zebrało się blisko 900 delegatów reprezentujących 42 organizacje regionalne związku. Najwięcej przedstawicieli miał Region Śląsko-Dąbrowskim – 106, najmniej Nysa i Federacja Tarnobrzeska – po 2. Wśród delegatów znalazło się 132 członków Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 16 Stronnictwa Demokratycznego oraz 7 Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego.

Historycy odnotowali, że przeważały osoby pochodzenia robotniczego – 47% oraz inteligenckiego – niespełna 33% delegatów. Jednak ponad połowa z nich (blisko 51%) miała wykształcenie wyższe (w gronie tym było 49 doktorów, 11 doktorów habilitowanych i 1 profesor), a niespełna 36% średnie, a jedynie niecałe 3% podstawowe.

Delegaci dopiero uczyli się demokracji parlamentarnej, co z kolei powodowało łamanie porządku obrad, odstępowanie od wcześniej przyjętych kierunków dyskusji, liczne repliki oraz kontr repliki, a zwłaszcza przedłużanie czasu obrad – I tura była zaplanowano do 7 września, a II na okres 25 września – 1 października.

Jak to opisywał Jacek Kuroń: „prawie tysiąc osób […] usiłowało demokratycznie złożyć wniosek, doprowadzić do jego głosowania, przeprowadzić głosowanie, wnieść poprawkę, cofnąć, zmienić. To bardzo skomplikowany mechanizm, którego delegaci w większości dopiero się uczyli. I to przytłaczało ludzi”. W efekcie obradowano po kilkanaście godzin dziennie.

Podczas zjazdu nie brakowało sporów, często ostrych. Tak było np. w przypadku propozycji usunięcia z aneksu do statutu związku zapisu o kierowniczej roli partii (PZPR), do której głosowania ostatecznie nie doszło.

Nie brakowało sporów historycznych. Najgłośniejszym była kwestia podziękowań dla Komitetu Obrony Robotników, który podczas zjazdu ogłosił zakończenie działalności. Projekt uchwały w tej sprawie zgłosił Andrzej Sobieraj z Radomia. W odpowiedzi delegat Mazowsza Paweł Niezgodzki zaproponował własną uchwałę, która zawierała ogólnikowe omówienie rodowodu ideowego i historycznego „Solidarności”, bez wymieniania KOR. Ostatecznie przegłosowano projekt radomski.

W ciągu 18 dni Zjazd przyjął ponad 70 dokumentów, uchwalił poprawki do statutu i wybrał władze związku - przewodniczącego, Komisję Krajową i Krajową Komisję Rewizyjną. Przewodniczącym związku pozostał nadal Lech Wałęsa, który już w pierwszej turze głosowania otrzymał ponad 55% głosów. Jego kontrkandydaci, czyli Marian Jurczyk, Andrzej Gwiazda i Jan Rulewski otrzymali odpowiednio: 24, 9 i 5% głosów.

Do najważniejszych dokumentów uchwalonych podczas I KZD należały: „Uchwała programowa”, „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej” zawierające wsparcie dla osób walczących o niezależne związki zawodowe w państwach bloku wschodniego, które stało się przedmiotem ataków komunistycznej propagandy, „Uchwała w sprawie obrony samorządu pracowniczego” czy „Deklaracja I Zjazdu Delegatów”.