1940-07-23     1942-08-30

Gazeta Żydowska

Gra pozorów

Od 23 lipca 1940 roku do 30 sierpnia 1942 roku w Generalnym Gubernatorstwie ukazywała się „Gazeta Żydowska”. Adresowana do społeczności żydowskiej, wyróżniała się wśród hitlerowskich pism wydawanych przez Niemców dla mieszkańców okupowanych obszarów Polski tym, że redagowana była przez samych Żydów.

Powołanie do życia takiego pisma i określenie celów, jakie przyświecały jego powstaniu, budzi wiele pytań. Nie ulega jednak wątpliwości, iż gazeta dla Żydów powstała z inicjatywy władz niemieckich. Wspominał o niej ówczesny szef prasowy przy rządzie generalnego gubernatora Emil Gassner, relacjonując politykę prasową w G G 1. Informacje o planowanym dla ludności żydowskiej piśmie odnotował Ludwik Landau w swojej Kronice lat wojny i okupacji.

Pierwszy numer „Gazety Żydowskiej wyszedł spod pras 23 lipca 1940 r. w Krakowie. Pismo ukazywało się w języku polskim, początkowo dwa razy w tygodniu we wtorki i piątki, a od lipca 1941 roku trzy razy - w poniedziałki, środy i piątki. Ostatni zachowany numer nosi datę 30 sierpnia 1942, przy czym nie zawiera żadnych informacji o zamknięciu gazety.

Zgodnie z założeniami programowymi, pismo miało pełnić przede wszystkim funkcje informacyjne, zajmować się wyłącznie sprawami żydowskimi i dążyć do konsolidacji gmin. żydowskich w Generalnym Gubernatorstwie.

Redakcja i administracja pisma mieściły się w Krakowie przy ul. Dietla 49. Oddziały znajdowały się w Warszawie (ul. Elektoralna 4/1), Częstochowie (ul. Piłsudskiego 31/5), Lublinie (ul. Grodzka 11), Radomiu (ul. Reja 4) i Kielcach (ul. Czwartków 25). Druk miał miejsce w znajdującej się pod zarządem komisarycznym Drukarni Polskiej w Krakowie.

Wydawcą pisma, zgodnie z informacją zamieszczoną w stopce redakcyjnej, była Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „Gazeta Żydowska”. Wiadomo jednak, że „Gazeta Żydowska” była wydawana przez Wydział Prasy Urzędu dla Oświaty Ludu i Propagandy i współpracujących z nią Żydów oraz traktowana jako narzędzie propagandy hitlerowskiej.

Ustalenie składu zespołu „Gazety Żydowskiej” jest problematyczne, redaktorzy nie zostali bowiem ujawnieni. Większość materiałów prasowych sygnowana była kryptonimem bądź pseudonimem, sporadycznie natomiast podpisana imieniem i nazwiskiem. Podobnie źródła finansowania gazety nie zostały wyjaśnione.

Nie udało się ustalić wysokości nakładu. Na egzemplarzu z datą 30 sierpnia 1942, zachowanym w zbiorach Biblioteki Narodowej, znajduje się dopisek, wykonany ołówkiem, że nakład wynosił 6500 egzemplarzy. Nie wiadomo jednak, kto jest jego autorem.

Krakowska gadzinówka wydawana była w formacie 43 x 29 cm. Jej objętość wahała się w granicach 4 -1 6 kolumn. W okresie od 1940 do lipca 1941 roku pismo było wydawnne najczęściej na 6, 8 (numer wtorkowy) bądź 12 stronach (numer piątkowy z działem literackim). W zwiększonej objętości wychodziły numery świąteczne. Najobszerniejszy był numer 22 wydany z okazji Rosz Haszana 2 października 1940 roku - liczył 16 kolumn. Ze zmianą częstotliwości ukazywania się (lipiec 1941) zmniejszono jego objętość. Od połowy 1941 roku do końca istnienia numer gazety liczył najczęściej 4 lub 6 kolumn (numer wzbogacony o dział literacki). Cena wahała się od 20 do 30 gr (droższy był numer poszerzony o zagadnienia kultury i literatury).

Szata graficzna w pierwszym roku ukazywania się prezentowała się dość atrakcyjnie. Dbano o czytelny druk, używano różnej wielkości czcionki, pogrubień dla podkreślenia ważniejszych fragmentów tekstu. Pismo posiadało czytelną tytulaturę, przejrzysty układ szpalt, a poszczególne działy otwierały winiety. Od 1941 roku wiele działów przestało się ukazywać, pogorszyła się również jakość działu ilustracyjnego i szata graficzna.

W 1941 roku pismo wzbogacono o działy: Kącik dla filatelistów, Kącik bridge’owy, Kurs języka hebrajskiego, Wycieczki po żydowskich zabytkach historycznych Krakowa (pojawił się zaledwie cztery razy), Poradnik ogrodniczy (ukazał się jedynie raz).

Analiza prasoznawcza „Gazety Żydowskiej” pozwala stwierdzić, iż pismo to było przykładem propagandy hitlerowskiej uprawianej przy pomocy żydowskich kolaborantów. Perfidię polityki niemieckiej ujawnił już sam fakt wydawania pisma adresowanego do społeczeństwa żydowskiego w języku polskim. Język pisma wskazywał, iż hitlerowcom chodziło, aby krąg odbiorców obejmował jak największą liczbę czytelników, w tym także społeczność polską. Na łamach pisma sytuację ludności żydowskiej na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa przedstawiano wręcz w tonacji sielankowej. Informowano, że Żydzi posiadają rodzaj samorządu. Powstały bowiem Rady Starszych, które zostały uprawnione, aby występować wobec władz niemieckich jako urzędowi reprezentanci ludności żydowskiej. Opisywano życie gospodarcze, społeczne, kulturalne i tworzono iluzję samodzielności. Publikowano artykuły świadczące o swobodzie religijnej Żydów, jak też zakłamane relacje z obozów pracy, a nawet zagłady przedstawiające dobre rzekomo warunki życia Żydów. Polski czytelnik na podstawie lektury pisma mógł stwierdzić, że okupant nie przerwał ciągłości literatury i kultury narodu żydowskiego, a zamieszczane relacje z życia kulturalnego dostarczały mu informacji o czynnych w dzielnicach żydowskich teatrach, odbywających się koncertach i imprezach artystycznych. Przedstawienie sytuacji Żydów' właśnie w taki sposób było zabiegiem celowym, a gazeta miała pełnić wśród Polaków rolę antysemickiej machiny propagandowej i umożliwić władzom okupacyjnym urzeczywistnienie eksterminacyjnych planów narodu żydowskiego