1761-03-08     1815-12-23

Jan Nepomucen Potocki

pisarz, podróżnik, archeolog, historyk, językoznawca, poseł

Pierwszy Polak który odbył lot balonem, pisarz, podróżnik, archeolog, historyk, językoznawca, poseł na Sejm Czteroletni i autor „Rękopisu znalezionego w Saragossie”

Jan Nepomucen Potocki urodził się 8 marca 1761 w Pikowie w rodzinie magnackiej. Jego ojcem był Józef Potocki, krajczy wielki koronny i jeden z przywódców konfederacji radomskiej, a matką Teresa z Ossolińskich Potocka. Kształcony przez Szwajcarów i Francuzów, pisał najchętniej po francusku, polski znał słabo. Dzieciństwo spędził w dobrach rodziców na Ukrainie

Już w wieku 7 lat mały Jan opuścił Rzeczpospolitą. W latach 1773-1776 uczęszczał do szkół w Lozannie i Genewie, gdzie odebrał staranne wykształcenie. Bywał też częstym gościem w Paryżu, gdzie nauczył się tego języka w stopniu, który pozwolił mu w przyszłości na tworzenie dzieł literackich.

Do Polski powrócił wiosną 1778 roku. Zaciągnął się do armii austriackiej i w stopniu podporucznika wziął udział w wojnie o sukcesję bawarską. W latach 1779-1780 - jako kawaler zakonu maltańskiego - walczył z berberyjskimi piratami na Morzu Śródziemnym.

Następnie w jego życiu rozpoczął się czas rozlicznych podróży. W 1784 roku był w Turcji i Egipcie a w latach 1785-1787 bawił w Paryżu. W 1787 roku pojechał do Holandii a w 1791 roku odwiedził Hiszpanię i Maroko. W 1794 roku zawitał do Dolnej Saksonii, a w latach 1797-1798 podróżował po Kaukazie.

LITERAT

W tych latach ujawniła się w nim żyłka literacka. Zaczął spisywać – po francusku - swoje relacje, z których część została zebrana w książce „Podróże”, natomiast opis wojaży po Turcji i Egipcie ukazał się w osobnym tomie (na język polski przetłumaczył go inny wybitny literat doby polskiego Oświecenia - Julian Ursyn Niemcewicz). Wtedy też zaczęła kształtować się jego opinia ekscentryka.

Podróże rozpaliły w nim nie tylko pasję literacką, ale również zainteresowania naukowe. Był jednym z pierwszych badaczy historii i archeologii słowiańszczyzny, i to jeszcze przed innym fascynatem słowiańskiej przeszłości – Zorianem Dołęgą Chodakowskim. Owocami jego dociekań były prace „Recherches sur la Sarmatie” i „Histoire primitive”. Jego działalność naukowa otworzyła mu drzwi do warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego członkiem został w 1803 roku.

DZIAŁALNOŚĆ POLITYCZNA W POLSCE

W Polsce zaangażował się w działalność polityczną. W 1788 roku został posłem na Sejm Czteroletni z województwa poznańskiego, gdzie związał się z obozem reform. W tym samym roku  założył Drukarnię Wolną i został wydawcą „Journal Hebdomadaire de la Diète” - tygodnika relacjonującego debaty sejmowe. Gdy w 1792 roku król Stanisław II August przystąpił do konfederacji targowickiej, Potocki przeniósł się do Łańcuta. Tam – w majątku jego żony, Julii Potockiej z Lubomirskich, z którą ożenił się jeszcze w 1783 roku – napisał dramat „Parady”.

Dzięki wpływom i wstawiennictwu Adama Czartoryskiego - ministra spraw zagranicznych - znalazł posadę na dworze cara Aleksandra I. Tam mianowano go kierownikiem działu naukowego przy poselstwie hrabiego Jurija Gołowkina, które w 1805 roku wyprawiono do Chin. Poselstwo składało się z  240 uczestników, w tym:  40 dragonów, 20 Kozaków, orkiestry i podległej Potockiemu grupy naukowców, których zadaniem było zbieranie eksponatów oraz prowadzenie obserwacji lingwistycznych, etnograficznych i przyrodniczych.

W październiku wyprawa utknęła na dwa miesiące w Kiachcie, tuż  przy granicy z chińską Mongolią, gdzie czekała na zgodę władz Państwa Środka na wejście do kraju. Chińczycy wahali się, gdyż obawiali się ze strony rosyjskiej ekspedycji działań szpiegowskich. Po uzyskaniu zgody, Potocki wraz zresztą podróżników dotarł do mongolskiego miasta Urga. Tam hrabia Gołowkin odmówił oddania hołdu przedstawicielowi cesarza Chin. W efekcie, w 1806 roku poselstwo zawróciło i wyprawa nie osiągnęła zamierzonego celu.

Potocki przygotował dla Czartoryskiego raport z podróży, w którym bardzo krytycznie odniósł się do postawy carskiego posła. Zarzucał mu zbytnią pewność siebie, arogancję i niekompetencję. „Podkreślał – jak pisał w eseju + Dzieje człowieka i książki+ francuski filozof  Roger Caillois - jak bardzo należy żałować, że dyplomaci nie czytają raportów misjonarzy”. W jego sprawozdaniu pojawiło się też mnóstwo bardzo trzeźwych uwag dotyczących różnic w mentalności i sposobach rządzenia między Azją a Europą. „Później sporządził także memoriał dla departamentu azjatyckiego w Petersburgu: położył tam specjalny nacisk na sprawę ekonomicznej przyszłości Syberii" – pisał Callois.

SAMOBÓJCZA ŚMIERĆ

Pod wpływem narastającej depresji akże obawy przed popadnięciem w chorobę psychiczną 23 grudnia 1815 roku, Potocki popełnił samobójstwo.

Z relacji świadka, który widział ciało arystokraty kilka godzin po śmierci, wynika, że pisarz zabił się strzałem w twarz z pistoletu. Niezwyczajny był pocisk, za pomocą którego odebrał sobie życie. Była nim ołowiana kula odpiłowana – najpewniej przez samego samobójcę – od jakiejś puszki. Pistolet – najprawdopodobniej z tego powodu, że załadowano go nietypową amunicją – został częściowo rozerwany w momencie wystrzału.

W literaturze poświęconej Potockiemu można znaleźć informację, że śmiercionośnym pociskiem była srebrna kula od cukiernicy. Powodem użycia właśnie takiego przedmiotu miało być przekonanie Potockiego, jakoby był wilkołakiem. Jednak, jak się wydaje, jest to wersja wydarzeń powstała później, będąca niejako częścią legendy ekscentrycznego literata.

Jan Potocki został pochowany w sieni kościoła w Pikowie.

Prawdziwe uznanie w świecie literatury, choć dopiero wiele lat po śmierci przyniosła mu napisana po francusku powieść „Rękopis znaleziony w Saragossie”, utrzymana w konwencji awanturniczego romansu przedstawiającego losy osiemnastoletniego kapitana z gwardii króla XVIII-wiecznej Hiszpanii., przełożony na polski przez Edmunda Chojeckiego dopiero w 1847 roku.