1549-08-02 1616-02-28
Pierwszy polski egiptolog
W Polsce XVI w. Egipt, będący współcześnie synonimem miejsca wymarzonego wypoczynku oraz ziemi kryjącej jeszcze wiele niezgłębionych tajemnic starożytnego świata, był krajem mało znanym i niezbyt popularnym. Było to skutkiem wielkiego oddalenia kraju faraonów od Rzeczypospolitej, a z pewnością także nie mniejszą rolę odgrywał fakt, iż Egipt był muzułmański, co czyniło go krajem dość niebezpiecznym dla podróżujących doń chrześcijan. W tym kontekście niezwykle ciekawie rysuje się wyprawa egipska Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”
Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” urodził się 2 sierpnia 1549 roku na Zamku w Ćmielowie. Dzieciństwo spędził głównie w Łukiszkach, podwileńskiej rezydencji ojca, a także m.in. w Nieświeżu i Szydłowcu. Nauki początkowe pobierał w domu. Wychowany został w duchu protestanckim. W 1563 roku wyprawiony został na studia zagraniczne do gimnazjum protestanckiego w Strasburgu. W sierpniu 1564 roku, na skutek szerzącej się tam zarazy, opuścił miasto i udał się do Tybingi. Na tamtejszym uniwersytecie studiował przez prawie dwa lata.
Był potężnym litewskim magnatem, piastującym wysokie urzędy - marszałek wielki litewski, wojewoda trocki i wileński, oraz przedstawicielem dynastycznej linii swego rodu, rezydującej na Ołyce i Nieświeżu. Ponadto był inicjatorem wydania słynnej Mapy Radziwiłłowskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego z początku XVII w.
Majątek pozwalał mu zakładać klasztory, budować drogi, szpitale, kościoły i zamki oraz rozwijać szeroką działalność filantropijną - m.in. opiekował się ubogimi studentami.
W latach 1582-1584 odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej połączoną z turystyczną wyprawą do Syrii i Egiptu. W XVI wieku Egipt był krajem mało znanym i niezbyt popularnym. Było to spowodowane odległością występującą pomiędzy dwoma krajami oraz dużymi różnicami kulturowymi. Egipt zamieszkiwany głównie przez muzułman był miejscem niebezpiecznym dla podróżujących chrześcijan.
Po obejrzeniu miast syryjskich Radziwiłł udał się statkiem, do Egiptu, gdzie jedną z odnóg delty Nilu dopłynął do portu Damietta, a następnie do Kairu. 18 sierpnia 1583 roku wraz ze swoimi towarzyszami podróży, „Sierotka” udał się zwiedzać piramidy. Najwięcej uwagi poświęcił największej piramidzie Cheopsa, na której wierzchołek wszedł w ciągu półtorej godziny. W swoich wspomnieniach z wyprawy szeroko opisał historię jej budowy i wyposażenie wnętrza. Należy zaznaczyć, że jest to pierwszy znany opis w języku polskim Wielkiej Piramidy. Sfinks wzbudził u Radziwiłła dezaprobatę. Kiedy dowiedział się, iż miał służyć kapłanom egipskim jako wyrocznia, uznał go za pomnik „upamiętniający pogańskie gusła”.
Druga wyprawa do egipskich piramid (11 września 1583 r.) miała charakter kolekcjonerski. Korzystając z pomocy arabskich przewodników, Radziwiłł odnalazł w grobach położonych w okolicy piramidy Cheopsa wiele mumii. Kupił dwie z nich. W drodze powrotnej do kraju, zatrzymał się jeszcze w Aleksandrii, gdzie wykupił z niewoli kilku Włochów. Warto dodać, że w podróż do Polski zabrał również: dwa lamparty, dwie mangusty egipskie, dwie małpy, kilkanaście „kotów morskich” (zapewne surykatki), papugi i trzy koziorożce.
Radziwiłł zabrał zakupione mumie na okręt razem ze zwierzętami i innymi pamiątkami. Kilka dni później, podczas silnych sztormów, ulegając przesądowi żeglarskiemu mówiącemu o większej szansie na katastrofę statku z obecnymi na nim pogańskimi zwłokami, nakazał wyrzucić mumie za burtę.
W swoich wspomnieniach twierdził co prawda, że nie wierzył w ten przesąd, jednak obecny na pokładzie ksiądz, Szymon Białogórski, miał być według magnata dręczony złymi wizjami przed pozbyciem się tych ciał. Tym sposobem została zaprzepaszczona niepowtarzalna szansa na wzbogacenie radziwiłłowskiego gabinetu i potencjalny wzrost zainteresowania w XVI-wiecznej Polsce historią i kulturą Egiptu.
Ponadto podczas żeglugi zmarło niestety dużo zwierząt zakupionych przez „Sierotkę” na Bliskim Wschodzie. 22 czerwca 1584 roku dotarł do Grodna, a z początkiem lipca wrócił do Nieświeża.
Książka Radziwiłła "Peregrynacja abo pielgrzymowanie do Ziemi Świętej (1607)" jest najwartościowszym i najobszerniejszym dziełem w języku polskim o podróży do Ziemi Świętej i Egiptu w XVI wieku, a może i w całej epoce nowożytnej. „Sierotka” opisał m.in. zabytki, sprawy związane z żeglugą i handlem, miejscowe zwyczaje, przyrodę, a także spotykanych na swej drodze Polaków.
Zmarł 28 lutego 1616 w zamku w Nieświeżu, który sam zbudował i ufortyfikował, lokując obok niego pierwszy barokowy kościół w Rzeczypospolitej oraz drukarnię, którą podarował Akademii wileńskiej.
Wszelkie materiały zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.