2020-02-01    

Zapusty

Czekając na koniec świata i co z tego wynikło

Wraz z wtorkiem przed Środą Popielcową kończy się karnawał, a mówiąc po polsku - zapusty. To początek wielkiego postu i oczekiwania na Wielkanoc. Na pocieszenie poprzedza go jeszcze tłusty czwartek (więcej w dziale kultura), uczta ze słodkościami na stole i to w dowolnej ilości zjadanymi.

Czekając na koniec świata

Bale karnawałowe, do Polski przyszły z Włoch, kiedy to wszyscy mieszkańcy tamtego kraju czekali na koniec świata, mający według przepowiedni nastąpić w roku tysięcznym. Tym bardziej że początkowo pewny był tej daty także św. Augustyn, uznając w „Państwie Bożym” rok 1000 za „początek siódmego okresu ludzkiej historii, w którym święci będą już mogli cieszyć się chwałą urzeczywistnionego Królestwa”.

Nastrojom milenarystycznym w IX–X w. sprzyjały także klęski głodu, wyludnienie i zarazy. Wydawało się, że gorzej być nie może; kroniki odnotowywały anomalie klimatyczne i dziwne zjawiska, co jednak nie było niczym szczególnym, gdyż śledzenie „znaków” stanie się tradycją wszystkich chrześcijańskich kronik średniowiecznych, z Jana Długosza włącznie. Roczniki odnotowywały długie procesje konających z głodu, wpółoszalałych ludzi, akty kanibalizmu. Idąc za słowami Apokalipsy sądzono, że oto pojawił się „Smok”, „Wąż”, czyli Antychryst, który będzie „na krótki czas uwolniony”. Klerycy, mający największy wpływ na lud, powoływali się nie tylko na objawienie św. Jana, ale na interpretacje Ojców Kościoła, Papiasza z Hierapolis czy Ireneusza z Lyonu, żyjących w I i II w., piszących o Antychryście i końcu świata. O kaznodziejach zapowiadających Sąd Ostateczny wspominał też opat Abbon z Fleury urodzony około 940 r.

Próbę zjednoczenia wszystkich chrześcijan przed spodziewanym końcem świata podjął egzaltowany i młodziutki cesarz Otton III z dynastii Ludolfingów, syn św. Adelajdy, na którego duży wpływ wywierał uczony benedyktyn Gerbert z Aurillac, późniejszy papież Sylwester II, podejrzewany z powodu swej wiedzy matematycznej (umiał liczyć na liczydle) o konszachty z diabłem. By stawić się w Nowym Jeruzalem pośród owych 144 tys. wybranych, objawionych św. Janowi, Otton III chciał się zasłużyć i scalić Germanię, Galię, Italię i Sclavinię w jedną chrześcijańską rodzinę.

Kiedy nastał rok tysiąc pierwszy, ku zdumieniu Italijczyków, nie nastąpił oczekiwany koniec świata. Fakt ten, wzbudził we wszystkich nieokiełznany wprost entuzjazm i radość. Wszyscy wyszli na ulice miast i oddawali się balom i wielkiemu obżarstwu.

Burgundzki mnich Raul Glaber w swych „Historiach” objaśnił to interwencją Bożą. Końcowy akcent rozważań mnicha był wysoce optymistyczny dla ludzkości: „W tysięczną rocznicę Męki Pańskiej chmury się rozstąpiły posłuszne boskiej łaskawości i dobroci, a uśmiechnięte niebo zaczęło świecić i zsyłać łagodne wietrzyki”.

Co uczy tradycja

Zapusty – polska nazwa karnawału. Zapusty tem się różnią od mięsopustów czyli mięsopustu, że ta ostatnia nazwa, pochodząca od wyrazów mięsa-opust czyli pożegnanie, stosuje się tylko do ostatnich kilku dni zapustnych czyli ostatków zapustu – zapusty zaś oznaczają cały czas od Nowego-Roku i Trzech Króli do Wielkiego postu. O mięsopustach ob. w Enc. Starop. t. III str. 215, a obszerniej w dziele wydanem przez Z. Glogera „Rok Polski w życiu, tradycyi i pieśni” (Warszawa, 1900 r., str. 101 – 119).

Ł. Gołębiowski pisze o zapustach w dziele swojem „Gry i zabawy różnych stanów”, str. 331, 332 (Warszawa, 1831 r.). Kitowicz o zapustach i kuligach za Augusta III (t. IV, str. 41).

O babach cząbrowych w Krakowie wspomina Załuski w „Próbie pióra” z r. 1753 i Ign. Krasicki. W tłusty czwartek przekupki krakowskie combrzyły po rynku i ulicach miasta (z niem. schampern, schempern, chodzić w maskach zapustnych i napastować przechodniów). Tak zw. maszkary zapustne czyli karnawałowe i przebieranie się w różne kostiumy już od czasów średniowiecznych w zachodniej Europie dało początek w Polsce zwyczajowi ludowemu przebierania się w zapust za żydów, cyganów, dziadów, niedźwiedzi, konie, kozy, bociany i t. p.

Dni mięsopustne czyli ostatki miały też nazwę „dni szalonych”. Po wszystkich gospodach odbywały się tańce i hulanki. Dziewki niepobrane zamąż i parobcy niepożenieni ciągnęli kloc do gospody, gdzie póty lano nań wodę, aż gospodarz okupił się sutym poczęstunkiem. A potem baby skakały przez ten pień „na len” a gospodarze „na owies”, powiadając, że jak wysoko kto podskoczy, tak wysoki będzie miał len lub owies w tym roku. Wieść niesie, jak to pewien profesor, kupiwszy sobie wieś na Podlasiu, zapragnął przyjrzeć się temu zwyczajowi ludowemu, lecz zaledwie ukazał się we drzwiach karczmy, gdy wesołe i podchmielone baby pochwyciły swego dziedzica i przymusiły do skakania przez pień w środku izby, aż musiał się im wiadrem piwa wykupić. Lud powiada, że we wtorek zapustny stoi djabeł za drzwiami karczmy i spisuje wychodzących z niej po północy.

Żegnaj mięso czyli karnawał

Nazwa pochodzi od włoskiego carnevale, z łaciny: carnem levāre ("mięso usuwać") bądź caro, vale ("żegnaj mięso"). Pokrewne nazwy to starowłoskie carasciale z łaciny carnem laxāre, rumuńskie cârneleagă z carnem ligat, oraz hiszpańskie carnestolendas z caro tollenda. Wszystkie oznaczały pożegnanie mięsa przed rozpoczynającym się wielkim postem. Inna etymologia tej nazwy, każe szukać jej źródeł w łac. carrus navalis wóz w kształcie okrętu, który uczestniczył w procesji świątecznej ku czci bogini Izydy a później Dionizosa w starożytnym Rzymie.

Karnawał wywodzi się z kultów płodności i z kultów agrarnych. Od głębokiej przeszłości utrzymywało się przekonanie, że im wyższe będą skoki, tym wyżej będzie rodziło zboże. Między innymi dlatego Karnawał jest tak ściśle związany z tańcami. W wielu krajach europejskich, zwłaszcza na wsiach praktykowano także tańce dookoła ogniska, najczęściej w formie koła.

Polskie zapusty

Jak zabawa to zabawa... ale jaka?

Tłusty czwartek był pierwszym dniem ostatniego tygodnia karnawału. Karnawałowe zabawy przybierały na sile i powinny się skończyć w Środę Popielcową, zwaną w XVIII w. Wstępną, podobnie jak kolejne dni czyli np. Wstępny Czwartek.

Bywało jednak, że i w czwartek kończono to co zaczęło się wiele dni wcześniej. Rekordziści leczyli efekty dni wcześniejszych pijąc nawet we Wstępny Piątek.

Kończenie karnawału wśród bogatych dworów we środę, z samego rana, obowiązywało tylko domy i pałace biskupie oraz duchowne, zaś w bardzo tradycyjnych domach z wybiciem północy z wtorku na środę, kończono zabawy, ostatnie tańce i popijawy, zaś cała wesoła kompania musiała rozejść się albo do swoich dworów, albo tam gdzie obowiązywało nieco swobodniejsze normy.

Takie zabawy odbywały się zwykle u bogatej szlachty. Biedniejsza organizowała kuligi. Kilku sąsiadów zmawiało się, zabierając wszystkich kogo się dało, siadali na sanki i jechali kolejny do innych. Oczywiście wcześniej pilnowano, by tacy „wybrańcy” nie uciekli ze swoich siedzib. Przybywając, uczestnicy kuligu wyjadali wszelkie możliwe zapasy . Po czymś takim zabierano objedzonego biedaka szukać kolejnej ofiary.

Kuligi takie zaczynały się w przedostatnim dniu karnawału. Według Jędrzeja Kitowicza - polskiego historyka, pamiętnikarza, korespondenta politycznego, ksiądza i konfederata barskiego (dzieło " Opis obyczajów za panowania Augusta III ")- najsławniejsze odbywały się w województwie rawskim, gdzie znakomita większość z nich była świadkiem i kilku bijatyk. O wszystko: o mało napojów, o mało mięsa... każdy powód był dobry.

Trzy ostatnie dni zapustne zwane były często „kusymi” (inaczej: diabelskimi). Przebierano się wówczas w różne osoby: Żydów, Cyganów, chłopów, dziadów, handlarzy wędrownych i na kogo tylko przyszła ochota. Tak przebrani ludzie, zachowywali się zgodnie ze swoim nowym wcieleniem. Z czasem zaczęły zastępować je maski, mające symbolizować ową zmianę. Zdarzało się, że najbogatsi sprowadzali je z zagranicy.

We wtorek, przed Stępną Środą, do owej kompanii dochodził jeszcze ksiądz, z pasem zamiast stuły, który bywało, że stawał na stołku, w kącie po czym prawił kazanie, w temacie bardzo wesołym, oczywiście ku uciesze pozostałych współbiesiadników. Równie popularne były przebrania zwierząt i tych mitycznych i bardziej znanych. Znów na wsi spotykano turonie, niedźwiedzie czy wilki.

O północy z wtorku na środę, na stół podawano tzw. podkurek [maślaną kolację] – czyli postne potrawy: mleko, jaja i śledzie, mające symbolizować nadchodzący okres Wielkiego Postu. Stępna (Popielcowa). Często o północy na zabawie pojawiał się człowiek, zwany Zapustem, ubrany w kożuch wywrócony na lewą stronę, przystrojony we wstążki czy gałązki jodły lub świerku. Dzierżył oznaki władzy: drewniany toporem z dzwonkiem. Razem ze sługą obchodzili wieś, nie pomijając gospód i zajazdów. Z tych ostatnich z wybiciem północy starał się wyrzucić biesiadujących. Przedstawiał się jako „mantuański książę, przychodzący z dalekiego kraju, gdzie psi ogonami szczekają, ludzie gadają łokciami, a jedzą uszami”, do którego idzie. Prosił o jajka, krupy i jagły. Miało to przynieść szczęście. W różnych regionach nosił różne nazwy - zwany był także Bachusem czy włóczebnym. W Wielkopolsce żądał słoniny i mięsa - grożąc nieurodzajami.

W ostatni dzień przed Popielcem, zwany czasem także śledzikiem, czy podkoziołkiem, przetrwały zabawy sięgające czasów pogańskich. Nazwa wiąże, się z figurka koziołka ustawianego tuz przez orkiestrą. Tam dziewczyny były proszone do tańca, a chłopcy wykonywali pieśń. Odpowiedzią były drobne datki, dawane właśnie na misę przed owym koziołkiem. Na wielu terenach Wielkopolski czy Kujaw przetrwał ów zwyczaj do początków XX wieku.

Środa była czasem kiedy kończono zabawy. Bawiono się jeszcze, ale bez obżarstwa, bawiono się – lecz były to już ostatnie chwile. W miastach czeladź cechowa przebierała się za dziadów czy Cyganów, oraz niedźwiedzia wchodząc do domów, do pomieszczeń – gdzie za różne pokazy i figle dostawali drobną zapłatę od podobnych im stanem. Równie popularną i na wsiach i w mieście zabawą było porywanie panien, które za mąż nie wyszły a których wiek wskazywał, że już to powinny dawno zrobić. Czasem takie niewiasty ciągnęły ciężki kloc... do momentu kiedy kolejna nieszczęśnica jej nie zmieniła. Na wsiach parobki sprawiali sobie kurka drewnianego, z dyszlem (kijem), który miał być potrawą główną dla zapraszanych z mijanych domów. Dostawali za to rozmaite wiktuały (ser, masło, słoninę i inne specjały).

Pewną odmianą tych zabaw, znaną w Krakowie, był comber. Stanowił on niejako zakończenie zabaw karnawałowych. Odbywał się w pierwszy postny czwartek (tutaj są dwie wersje: Kitowicz określa termin jako pierwszy „postny czwartek”, Kuchowicz mówi o „tłustym czwartku”), w czasie którego przekupki , najmowały muzykantów, znosiły jadła i trunków, zajmowały środek rynku lub dużą ulicę, zwykle znajdowały największe błoto i zaczynały tańczyć zaciągając do zabawy mężczyzn. Część biedoty godziła się na to mając w perspektywie wypitkę i pełny żołądek. Bogatsi - często wykupywali się takiej „przyjemności”. Inny musieli ciągnąć kłodę drewna krzycząc „comber, comber”. Jak głosi legenda, sam nazwa comber, combrowy czwartek – pochodzi od nazwiska Combra, który był wójtem Krakowa. Podobno był „cięty” na przekupki krakowskie, które życzyły mu jak najgorzej. Zmarło się biedakowi w pierwszy postny (lub tłusty) czwartek... Opisy zaś mówią, że ta zabawa odbywała się już około roku 1600, nosząc nazwę „babski comber”.

Równie ciekawy przebieg miały ostatnie dni karnawału w Gdańsku. Cechy czuwały by zabawa miała w miarę spokojny przebieg, a także by była urozmaicona. Można było na ulicach tego portowego miasta spotkać kuśnierzy w roli Murzynów, wykonując moreskę, nieco dalej – rzeźnicy tańczyli z toporami, a marynarze z obnażonymi mieczami. Po 1637 roku miecze miały być „schowane” lecz był to jeden z wielu fikcyjnych zakazów. Oprócz tego, szły pochody nawiązujące do życia poszczególnych cechów, ich tradycji.

Najbogatsze miasta chlubiły się od XVII w balami urządzanymi przez znamienitych mieszczan czy szlachtę na których bywali nawet królowie. W XVIII w. zwyczaj bali karnawałowych rozszerza się coraz mocniej, z tym, że największe bale organizowane były wówczas w stolicy.

Opinia Grzegorza z Żarnowca pisarza i kaznodziei kalwińskiego o mięsopustach była bardziej krytyczna: „większy zysk czynimy diabłu trzy dni mięsopustując, aniżeli Bogu czterdzieści dni nieochotnie poszcząc”. Podobnie sądził także Rej.

W Wielkopolsce z dniem tłustego czwartku związany był zwyczaj pomyjki. Mówił on, że kto nie będzie mył naczyń, pomagał przy stole, gotować potraw, ten nie będzie się cieszył zdrowiem przez cały kolejny rok. Być może odmianą tego przesądu był kolejny. Według niego, ten kto nie zje ani jednego pączka w Tłusty Czwartek, temu nie będzie się powodzić przez cały rok. Stąd: Powiedział nam Bartek, że dziś tłusty czwartek. Myśmy uwierzyli, pączków nasmażyli.

Zaśpiewajmy...

Na koniec oddajmy głos Oskarowi Kolbergowi (Dzieła wszystkie, t.27. s. 124, 125.), który tak to spisał zapustową przyśpiewkę, towarzyszącą zabawom ludowym.

Gospodynie:
Jedzie Zapust na koniu
Wywija po moście,
Frasują się komornice
Co będą jeść w poście.

Komornice:
Stoi beczka śledzi,
Niech każda je, w domu siedzi.

Gospodynie:
Jedzie Zapust na koniu
Wywija po moście,
Frasują się komornice
Co będą pić w poście.

Komornice:
Stoi beczka piwa,
Niech każda pije, póki żywa.

Gospodynie:
Jedzie Zapust na wozie,
ciągnie mięso na powrozie:
i przyjechał k`nam k`nam.

Komornice:
Krzyknął: chude gąski mam;
Wypędzie ich na murawkę
Niech zieloną szczypią trawkę,
A tu zima, trawy nie ma!
Gąski pozdychały,
Gosposie się oblizały.

Na podstawie:
Kitowicz J., Opis obyczajów za panowania Augusta III, Warszawa 2003.
Kuchowicz Z., Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975.
Oskar Kolnerg, Dzieła wszystkie
Historia_org ,