1989-02-06     1989-04-05

OKRĄGŁY STÓŁ 1989

6 lutego 1989 r. w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie rozpoczęły się obrady Okrągłego Stołu. Były rezultatem negocjacji podjętych przez władze komunistyczne z częścią opozycji w połowie sierpnia 1988 r., w sytuacji narastającej fali strajków i protestów społecznych. 31 sierpnia 1988 r. w Warszawie doszło do pierwszego, od wprowadzenia stanu wojennego, spotkania pomiędzy szefem MSW gen. Czesławem Kiszczakiem i Lechem Wałęsą, w którym uczestniczyli również bp Jerzy Dąbrowski oraz sekretarz KC Stanisław Ciosek.

Do drugiego spotkania Lecha Wałęsy i gen. Kiszczaka doszło 15 września 1988 r. Obecni na nim byli także Stanisław Ciosek, ks. Alojzy Orszulik i Andrzej Stelmachowski. Następnego dnia rozpoczęły się rozmowy w szerszym gronie, w których wzięli udział przedstawiciele PZPR, ZSL, SD, OPZZ, „Solidarności” i Kościoła. Ze względu na liczbę uczestników przeniesiono je do ośrodka MSW w podwarszawskiej Magdalence. Wówczas ujawnił się zasadniczy spór dotyczący legalizacji „Solidarności”. Opozycja domagała się bowiem od władz komunistycznych jasnego stanowiska w tej sprawie jeszcze przed rozpoczęciem obrad Okrągłego Stołu. Spotkanie zakończyło się podpisaniem wspólnego komunikatu, który stwierdzał jedynie, że obrady Okrągłego Stołu rozpoczną się w połowie października, a ich tematem będzie m.in. „kształt polskiego ruchu związkowego”. Jako miejsce rozmów wskazano pałac w Jabłonnie gdzie też przewieziono słynny, wykonany na zamóienie w Henrykowie mebel.

Do spotkania w wyznaczonym terminie jednak nie doszło. W rozmowach pojawił się impas. „Solidarność” konsekwentnie domagała się swojej legalizacji, nie zgadzając się także na ingerencję władz komunistycznych w skład przyszłej delegacji opozycyjnej przy Okrągłym Stole. Wpłynęła na to również podjęta 31 października przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów decyzja o postawieniu w stan likwidacji Stoczni Gdańskiej, będącej symbolem „Solidarności”.

Wewnętrzy opór pojawił się również w gronie działączy PZPR. X Plenum KC miało zadecydować o dalszym losie negocjacji. Zdecydowane stanowisko za dalszymi rozmowami wyrazili W. Jaruzelski, Cz. Kiszczak, M. Rakowski, F. Siwicki grożąc - w razie niepomyślego rezultatu głosowania - podaniem się do dymisji. Ostatecznie za przyjęciem „Stanowisko KC PZPR w sprawie pluralizmu politycznego i pluralizmu związkowego” głosowało 143 członków KC, przeciw było 32, a 14 wstrzymało się od głosu.

Decyzja podjęta przez X Plenum umożliwiła rozpoczęcie przygotowań obrad Okrągłego Stołu. 27 stycznia 1989 r. doszło do pierwszego od września roboczego spotkania Lecha Wałęsy i gen. Kiszczaka w Magdalence, na którym ustalono procedurę obrad, ich zakres oraz termin rozpoczęcia.

Obrady Okrągłego Stołu rozpoczęły się 6 lutego 1989 r. w Warszawie w Pałacu Namiestnikowskim (siedzibie URM) przy Krakowskim Przedmieściu. W inauguracyjnym posiedzeniu wzięło udział 54 reprezentantów strony rządowo-koalicyjnej i opozycyjno-solidarnościowej.

Skład delegacji koalicyjno-rządowej, ustalił gen. Wojciech Jaruzelski, który osobiście nie uczestniczył w obradach.

Natomiast reprezentanci strony solidarnościowo-opozycyjnej powołani zostali przez utworzony 18 grudnia 1988 r. Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie, którego sekretarzem był Henryk Wujec. Należy zaznaczyć, że przy Okrągłym Stole nie znaleźli się przedstawiciele wszystkich środowisk opozycyjnych.

Oprócz obu delegacji na sali obecni byli również obserwatorzy ze strony Episkopatu - księża Bronisław Dembowski i Alojzy Orszulik, a także bp ewangelicko-augsburski Janusz Narzyński. Wśród uczestników obrad był też zaproszony przez stronę rządową mecenas Władysław Siła-Nowicki. Obu stronom w trakcie negocjacji pomagali doradcy i eksperci. Łącznie w prace zaangażowanych było kilkaset osób. Obradom przewodniczyli prof. Władysław Findeisen i prof. Aleksander Gieysztor.

5 kwietnia 1989 r., po dwóch miesiącach rozmów podpisano porozumienie zamykające obrady okrągłego stołu. Moment ten jest symbolicznym początkiem transformacji systemowej w Polsce i Europie Środkowej. Układ między władzami PRL a częścią opozycji do dziś wzbudza wiele dyskusji.

Porozumienia

5 kwietnia 1989 r., po dwóch miesiącach przeciągających się negocjacji, w trakcie których kilkakrotnie dochodziło do sytuacji kryzysowych, nastąpiło podpisanie porozumień i uroczyste posiedzenie plenarne zamykające obrady Okrągłego Stołu.

To nie był spokojny czas. Uroczyste posiedzenie plenarne zamykające rozmowy poprzedziły protesty odbywające się na terenie całego kraju. Według szacunków władz, wzięło w nich udział ok. 60 tys. osób podczas trwających 67 strajkach. W miesiącu poprzedzającym kwietniowe porozumienie ich liczba wzrosła do 260.

W Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie do stołu i tzw. "stolików i podstolików" zaproszono 169 osób - 77 osób z espołów negocjacyjnych powołanych na początku obrad, 23 przewodniczących "podstolików" i 57 uczestników stołu "głównego". O godz. 17.10 rozpoczęło się posiedzenie plenarne. Zaczęto z poślizgiem, ponieważ czekano na spóźnioną delegację OPZZ z Alfredem Miodowiczem na czele. Następnie przemawiał Czesław Kiszczak, a po nim Lech Wałęsa. "Solidarność" nie zgodziła się na trzeciego mówcę - Miodowicza - co spowodowało przerwę w obradach. Trwała ona kilka godzin. W obliczu możliwości zerwania obrad, Wałęsa ustąpił. Po serii przemówień gen. Kiszczak i przywódca "Solidarności" podpisali porozumienie. We wstępie napisano m.in. "(...) jeśli mamy wszyscy razem pozbywać się balastu lat minionych, wchodzić na drogę daleko idących przeobrażeń, trzeba to robić rozważnie. Nie wolno przez rozwiązania fałszywe lub pozorne zatrzasnąć drzwi przed historyczna szansą, jaka stanęła dziś przed nami dzięki przemyśleniom, poświęceniom i woli milionów Polaków i dzięki korzystnemu dla Polski rozwojowi sytuacji międzynarodowej".

W zawartym porozumieniu najważniejszym elementem konsensusu było ustalenie terminu częściowo wolnych wyborów do Sejmu oraz wolnych wyborów do Senatu. Jeśli chodzi o kształt ordynacji wyborczej, strona koalicyjno-rządowa po długich negocjacjach zgodziła się że w Sejmie 65 proc. posłów przypaść miało ówcześnie rządzącym - PZPR swoimi miejscami podzielił się z sojusznikami z PRON (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego). O pozostałe 35 proc. mandatów ubiegać mieli się opozycyjni kandydaci bezpartyjni. Całkowicie demokratyczne wybory miały się odbyć do Senatu. Ustalono również, że obie Izby - poprzez Zgromadzenie Narodowe - miały wspólnie wybrać osobę na urząd prezydenta. Zgodzono się na przestrzeganie pluralizmu politycznego, wolności słowa czy niezawisłości sądów. Potwierdzono demokratyczny tryb powoływania wszystkich przedstawicielskich organów władzy państwowej, swobodne kształtowanie się struktury własnościowej i rozwój stosunków rynkowych i konkurencji. Dzięki ustaleniom Okrągłego Stołu władze zobowiązały się do legalizacji NSZZ "Solidarność" i NSZZ Rolników Indywidualnych "Solidarność".

Dwa dni po zakończeniu obrad, Sejm rozpoczął prace nad projektami ustaw o stowarzyszeniach, związkach zawodowych, związkach zawodowych rolników indywidualnych i zmianach w konstytucji PRL. Zapadły decyzje dotyczące m.in. zasad swobodnego kształtowania się struktury własnościowej, wprowadzenia gospodarki rynkowej i konkurencji, likwidacji systemu nakazowo-rozdzielczego oraz jednolitej polityki finansowej wobec przedsiębiorstw.