1918-12-01    

Biało-czerwona szachownica

1 grudnia 1918 roku rozkazem Sztabu Generalnego WP wprowadzono biało-czerwoną szachownicę jako oficjalne oznakowanie polskich samolotów wojskowych.

„Już 20 listopada [1918 roku – dop. MD] wzniósł się nad Warszawą pierwszy samolot z polskiemi odznakami” – pisał mjr pil. Marian Romeyko w wydanej w 1933 roku księdze „Ku czci poległych lotników”, gdzie zaprezentowano dotychczasową 15-letnią historię Polskich Skrzydeł. Autor uzupełnił tę historyczną datę informacją, że samolot z narodowymi barwami pilotował ppor. pil. Stanisław Jakubowski.

Początkowo najważniejsze było to, aby szybko, łatwo i skutecznie zamalować dotychczasowe oznaczenia na zdobytych maszynach, czyli niemieckie lub austriackie czarne krzyże. Każda z grup lotniczych, która zajęła jakieś lotnisko lub zdobyła wrogie samoloty radziła, sobie z tym problemem inaczej.

Jako pierwsi zmierzyli się z tym zadaniem lotnicy w Krakowie, a konkretniej na podkrakowskim wówczas lotnisku w Rakowicach. W czwartek 31 października 1918 roku zostało ono przejęte przez Polską Komisję Likwidacyjną i zabezpieczone przez paru zaledwie polskich lotników i mechaników wspartych piechotą. Dzień później dowodzący bazą kpt Roman Florer nakazał zamalowanie c.k. barw. Czarne austriackie krzyże na białym tle pokryto białą farbą, a na powstałych w ten sposób białych kwadratach wymalowano duże czerwone litery „Z” jak „Zwycięstwo” lub „Zdobycz”.

Lotnisko Lewandówka we Lwowie zostało zajęte 2–3 listopada, a we wtorek 5 listopada 1918 roku – po przygotowaniu i uzbrojeniu maszyny oraz skompletowaniu załogi, przeprowadzono pierwszy lot bojowy polskiego lotnictwa. Samolot został oczywiście oznakowany barwami narodowymi – we Lwowie uznano, że powinny to być białe i czerwone pasy malowane na skrzydłach i ogonie.

Pole Mokotowskie w Warszawie zajęto w piątek 15 listopada. Tam z kolei najpierw pokryto niemieckie znaki czarną farbą, a potem uznano, że polskie barwy najlepiej zaprezentują się na dwa sposoby: na tarczy herbowej na kadłubie oraz w formie narodowej czerwono-białej kokardy. I tak właśnie oznakowany samolot pilotowany przez ppor. Jakubowskiego wzbił się nad Warszawę w środę 20 listopada.

Było jeszcze wiele różnych figur geometrycznych i znaków heraldycznych, które można by pomalować na dwa kolory, ale sprawę uporządkowano w niedzielę 1 grudnia 1918 roku, gdy ustanowiono nowy, oficjalny wzór znaków rozpoznawczych polskiego lotnictwa – biało-czerwoną szachownicę, czyli: kwadrat podzielony na cztery mniejsze pomalowane naprzemiennie na kolory biały i czerwony. Na rozkazie zaznaczono tylko czerwony – kancelista zabarwił dwa pola kredką. Widać, że naniósł kolor szybkimi ruchami, bo barwa wylewa się poza wskazane miejsca. W niecały tydzień później – w sobotę 7 grudnia – pojawiło się uszczegółowienie, które głosiło, że samoloty mają być oznaczone „znakiem kwadratowym […], dzielącym się na cztery równe pola. Lewe górne i prawe dolne będzie barwy karmazynowej, lewe dolne i prawe górne pole – barwy białej”. Za ojca polskiej biało-czerwonej szachownicy uważa się Stefana Steca.

Szachownica była prosta i ułatwiała zamalowywanie znaków niemieckich i austriackich, a także kokard francuskich, brytyjskich czy włoskich na maszynach zakupionych za granicą. Zastąpiła wcześniejsze oznaczenia, a w 1921 roku oficjalnie dostała obwódki. Całość sformalizowano aktem prawnym o wysokiej randze – rozporządzeniem Prezydenta RP w sprawie flagi i znaków lotniczych z 13 marca 1930 roku.

Biało-czerwone szachownice były wykorzystywane przez cały okres II wojny światowej, choć w lotnictwie sprzymierzonych główne oznakowania na samolotach stanowiły francuskie i brytyjskie kokardy lub radzieckie gwiazdy, a szachownice były jedynie niewielkim elementem umieszczonym w pobliżu kabiny pilota. Wyjątkiem była krótka kampania francuska, podczas której w polskich jednostkach malowano duże szachownice na kadłubach.

Tuż po wojnie w ludowym lotnictwie polskim zaadoptowano szachownicę w wersji przedwojennej, która zastąpiła czerwone radzieckie gwiazdy. Zdefiniowano ją w dekrecie o Znakach Sił Zbrojnych z 9 listopada 1955 r., gdzie powtórzono dawny opis, precyzując tylko, że jest to „kwadrat o barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Załączono też stosowny wzór w formie wydrukowanego rysunku. I tak wyglądała szachownica przez prawie cztery dziesięciolecia.

Potem ją zmieniono. Ministerstwo Obrony Narodowej zajęło się sprawą wiosną 1990 roku, gdy rozpoczęło prace nad przywróceniem w wojsku symboliki z czasów II Rzeczypospolitej. Omawiano wówczas wzory nowych orłów wojskowych, sztandarów oraz znaków marynarki i lotnictwa, aby były zgodne ze sztuką heraldyczną i z tradycją wojskową. Zgodnie z zasadami heraldyki ważniejszy kolor (biały) został umieszczony u góry z prawej strony, chodziło jednak o prawą stronę rycerza trzymającego i prezentującego tarczę z herbem.

W III Rzeczypospolitej, podobnie jak niegdyś w II Rzeczypospolitej, szachownicę usankcjonowano aktem wysokiej rangi – ustawą sejmową z 19 lutego 2009 roku o znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. W artykule 22 zapisano, że „znakiem wojskowych statków powietrznych jest biało-czerwona szachownica lotnicza o barwach Rzeczypospolitej Polskiej, podzielona na cztery równe pola ze skrajami o naprzemiennych barwach. Stosunek szerokości skraju do długości krawędzi pola szachownicy lotniczej wynosi 1:5”. I na wszelki wypadek dodano załącznik, który stanowi wzór.

4 maja 2009 roku Ministerstwo Obrony Narodowej dało jeszcze możliwość zastosowania w szachownicy szarej kreski, gdyby białe skraje szachownicy znalazły się na białym tle, a czerwone – na czerwonym. Znalazło to zastosowanie m.in. na rządowych samolotach pasażerskich i dyspozycyjnych.