1807-07-22 0000-00-00
Małe państwo wielkich nadziei - tak określano Księstwo Warszawskie. 22 lipca 1807 r., Napoleon nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję zapewniającą nowoczesne - jak na tamte czasy - zasady zarządzania państwem. Ogromne znaczenie miał również art. 69 Konstytucji mówiący, że „Kodeks Napoleona będzie prawem cywilnym Księstwa Warszawskiego”. Księstwo znalazło się tym samym w orbicie europejskiego ustawodawstwa cywilnego. Zapowiedziany Konstytucją nowy ustój sądów powszechnych był też zmianą rewolucyjną.
Ustrój Księstwa zasadniczo różnił się od tego ustanowionego przez Sejm Wielki w 1791 r. Konstytucja 3 maja, wprowadzając trójpodział władzy, nadawała szerokie uprawnienia władzy ustawodawczej, tak jak wskazywała na to cała tradycja polskiego parlamentaryzmu. W przypadku Konstytucji napoleońskiej było odwrotnie.
Bardzo duże prerogatywy otrzymała tu władza wykonawcza, bardzo ograniczona była zaś władza ustawodawcza. Polacy nie byli przygotowani na tak wielką zmianę. Komisja Rządząca (władza ustanowiona po wkroczeniu wojsk napoleońskich na ziemie polskie) nie przygotowała własnego projektu konstytucji, a niektórzy jej członkowie na czele ze Stanisławem Małachowskim uważali, że najlepszym wyjściem byłoby przywrócenie konstytucji z 1791 r.
O tym jak wyglądało nadanie konstytucji Księstwu świadczą sceny opisane przez Józefa Wybickiego, który wraz z Komisją Rządzącą przybył do Drezna. Wedle tej relacji Napoleon, chodząc po pokoju, szybko dyktował kolejne zapisy konstytucji nie przyjmując zupełnie polskich sugestii powrotu do trzeciomajowych zasad.
Napoleon stworzył ustrój, który najlepiej określał artykuł szósty konstytucji: „Rząd jest w osobie króla. On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie”. Ponieważ Napoleon nie powołał wicekróla, w praktyce władzę królewską sprawował Książę Warszawski Fryderyk August, książę saski z dynastii Wettynów. Należała do niego władza wykonawcza, którą miał sprawować wespół z ministrami i nową na gruncie polskim instytucją – Radą Stanu.
Poza nielicznymi sprawami podlegającymi kompetencji sejmu i wymiaru sprawiedliwości do niego należała ustawowa regulacja wszystkich pozostałych, a akty królewskie miały charakter normatywny. Ważnym uprawnieniem monarchy było mianowanie urzędników aparatu państwowego, formalnie do niego należała najwyższa władza wojskowa. Zarząd głównymi działami administracji należał do odpowiedzialnych, resortowych ministrów. Stałym, najwyższym organem królewskim o charakterze doradczym była Rada Stanu, realizująca królewskie prawo inicjatywy ustawodawczej, a także sprawująca obowiązki, nowego w stosunkach polskich, Sądu Kasacyjnego. Z tradycji francuskiej wywodził się również podział administracyjny kraju na departamenty i powiaty z silnymi, uprzywilejowanymi stanowiskami prefekta i podprefekta.
Po raz pierwszy na ziemiach polskich mamy do czynienia z sądownictwem powszechnym. Do przeszłości odchodzi stanowe sądownictwo Rzeczypospolitej. Ta rewolucyjna zmiana - to efekt konstytucyjnej zasady, iż wszyscy są równi przed obliczem prawa. Sądy miały być niezawisłe, zaś sędziowie mianowani dożywotnio przez króla. Powoli też wprowadzano wymóg wykształcenia prawniczego dla sądowników. Kształcenie kadr miała zapewnić powołana w 1807 r. Szkoła Prawa.
Ukłonem w stronę polskiej tradycji było zachowanie dwuizbowego parlamentu, ale o bardzo ograniczonych kompetencjach (sprawy podatkowe, zmiany w systemie menniczym, w prawie cywilnym i karnym). Miał się on zbierać co dwa lata na piętnastodniowe obrady. Posłowie i deputowani nie mieli inicjatywy ustawodawczej, pozbawieni byli możliwości dyskusji w czasie sesji. Mimo to elity polityczne generalnie przyjęły i zaakceptowały ten system.
W artykule czwartym Konstytucji czytamy: „Znosi się niewola. Wszyscy obywatele są równi przed obliczem prawa. Stan osób zostaje pod opieką trybunałów”. Te trzy krótkie zdania miały być początkiem rewolucji w stosunkach społecznych. W Księstwie jej realizacja była dalece niekonsekwentna, szlachta ciągle była grupą najbardziej uprzywilejowaną, ale jednak wprowadzano zmiany zasadnicze. Zaliczyć do nich należy nowe prawo wyborcze obejmujące nie tylko osoby pochodzenia szlacheckiego, czy wspomniane już wprowadzenie sądownictwa powszechnego.
Pokój w Tylży - POWSTANIE KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO
w DZIALE HISTORIA-KULTURA PAI
Wszelkie materiały zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.