1866-11-01    

Jan Matejko "Rejtan ― upadek Polski

Rocznica początku obrad sejmu rozbiorowego 1773 roku, to dobra okazja do krótkiego przynajmniej omówienia najważniejszej ilustracji artystycznej tamtych wydarzeń, jaki jest dzieło Mistrza Jana Matejki "Rejtan ― upadek Polski". A że warto, dość powiedzieć, że reakcją na jego premierę było oburzenie samego Kraszewskiego, który miał powiedzieć: „Policzkować trupa matki się nie godzi”.

"Rejtan ― upadek Polski" z 1866 roku należy do najbardziej znanych obrazów Matejki. Uważany jest za dzieło dokumentujące patriotyzm i gotowość do obrony ojczyzny. Pierwsze reakcje publiczności były jednak dalekie od entuzjazmu. Swe wczesne prace Matejko traktował jako wezwanie do ogólnonarodowej pokuty. Przystępując do rozrachunku z historią, miał powiedzieć: „Zacznę od ran”. Po Stańczyku i Kazaniu Skargi artysta postanowił ukazać jedno z najbardziej haniebnych wydarzeń z dziejów Polski ― sejm rozbiorowy 1773 roku.

Po zdławieniu konfederacji barskiej z lat 1768−1772 mocarstwa ościenne podpisały w Petersburgu 5 sierpnia 1772 roku traktat I rozbioru. Zaborcy zażądali, by polski sejm usankcjonował układ. Król Stanisław August wezwał posłów i senatorów do stawienia się w Warszawie 19 kwietnia 1773 roku. Zwolennicy rozbioru zawiązali pod laską Adama Ponińskiego konfederację, co umożliwiało przegłosowanie większością głosów zgody na rozbiór. Przeciwko temu wystąpiła grupa posłów skupiona wokół Tadeusza Reytana i Samuela Korsaka. W dramatyczny sposób usiłowali oni nie dopuścić do skonfederowania sejmu i domagali się zachowania procedury głosowania jednomyślnego ― w istocie bronili zasady liberum veto. Protest obrońców całości państwa został zlekceważony. Sejm ratyfikował traktat rozbiorowy.

W 1866 roku dwudziestoośmioletni zaledwie Matejko przedstawił autentyczny moment desperackiego gestu posła nowogródzkiego. W szczegółach artysta odbiegł od rzeczywistości. Scena rozgrywa się w sali poselskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Tadeusz Reytan, leżąc, rozrywa koszulę na piersiach i usiłuje nie dopuścić do opuszczenia przez posłów sali i zawiązania konfederacji. Ponad nim stoją trzej magnaci. Oburzony Adam Poniński wskazuje na spoglądających spoza uchylonych drzwi rosyjskich żołnierzy, symbolizujących gwałt dokonujący się na Rzeczpospolitej. Drewniany kostur, trzymany przezeń w dłoniach zamiast laski marszałkowskiej, przypomina próbę bezprawnego ― pomimo sprzeciwu posłów ― skonfederowania sejmu. Tocząca się moneta to znak przekupstwa. Nieśmiałym gestem próbuje powstrzymywać Ponińskiego Stanisław Szczęsny Potocki ― przyszły marszałek konfederacji targowickiej. Twarz w dłoniach skrywa hetman Franciszek Ksawery Branicki, jeszcze niedawno uczestniczący w tłumieniu konfederacji barskiej. Król, powstawszy z tronu, bezradnie przygląda się całemu zajściu. W czasie protestu Reytana nie wszystkie przedstawione na obrazie postaci były obecne na sali. Matejko zgromadził osoby, które oskarżał o doprowadzenie do upadku państwa. Zdawał się mówić do widzów: oto sprawcy naszego nieszczęścia.

Szczególnie nieprzychylnie Matejko odmalował Ponińskiego, który w 1773 roku przewodniczył zawiązaniu konfederacji: "czerwony mundur, na którym błyszczą ordery moskiewskie, czyni go podobniejszym do kata, niż do marszałka". Do jego stóp toczy się złota moneta, która wypadła z leżącej na posadzce sakiewki. To czytelny symbol przekupstwa, Poniński był bowiem opłacany przez ambasadę rosyjską. Za Branickim, który ukrył twarz w dłoniach, widać Antoniego Czetwertyńskiego.

Główną figurą po lewej stronie jest monumentalna postać Franciszka Salezego Potockiego w ciemnej, podbitej futrem delii. On także wyróżnia się szlacheckim strojem. Nastroszone wąsy i rozwiane siwe włosy nadają mu nieco groźny wygląd. Zdaje się, że przed momentem gwałtownie wstał; jego płaszcz musiał zahaczyć o krzesło, które leży obok przewrócone. Z wyciągniętej dłoni wypadło mu pióro. Na twarzy starca maluje się nagłe zwątpienie czy przerażanie tym, co uczynił, podpisując akt konfederacji. Ani on, ani jego syn Szczęsny nie brali jednak udziału w tych wydarzeniach (pierwszy był zbyt młody, drugi już nie żył). Zza delii Potockiego wychyla głowę wąsaty Karol Radziwiłł, który wśród współczesnych zyskał przydomek "Panie Kochanku". Słynący z hucznych biesiad magnat spogląda na Rejtana, ale wydaje się nieobecny myślami.

Po lewej stronie siedzi dwóch mężczyzn z lekceważącymi czy obojętnymi minami. Michał Poniatowski, najmłodszy brat króla – ukazany jako prymas, którym zostanie dopiero kilka lat później – nie patrzy nawet w stronę drzwi. Rozsiadł się wygodnie "w czarne miękkie atłasy przystrojony", z okazałym pierścieniem na palcu, a w ręce trzyma medalion z portretem damy. Michał Czartoryski, ubrany na francuską modłę, kieruje zimny wzrok na Rejtana. Szlachcic stojący za nim trąca go w ramię, pewnie pokazując, co się dzieje.

Za nimi widać Stanisława Augusta Poniatowskiego, który wstał z tronu i z podwyższenia ogląda całą scenę. "Króla nudzi ta wrzawa i Kołłątajowi, który go wstrzymać usiłuje, pokazuje zegarek. Królowi pilno – może obiad, może jaka piękność go czeka" – zgadywał krytyk na łamach wspomnianej "Kaliny". W rzeczywistości króla nie było wówczas na sejmie, a młodszy Hugo Kołłątaj przebywał na zagranicznych studiach.

Powyżej mieści się loża, którą częściowo osłania aksamitna kotara. Nieprzyjemna twarz ambasadora rosyjskiego Nikołaja Repnina pozostaje w cieniu. Otaczają go upudrowane, wystrojone damy: królewska kochanka Elżbieta Grabowska oraz wpływowa arystokratka Izabela Lubomirska, ukazana z wachlarzem w dłoni. Nad postaciami zgromadzonymi w sali góruje caryca Katarzyna II, spoglądająca z dużego portretu wiszącego na ścianie. To kolejne fikcyjne elementy wprowadzone przez Matejkę. Taki obraz nigdy nie zdobił sali sejmowej, Repnina nie było już natomiast w Warszawie.

Na lewo od portretu widać postać niepasującą do reszty zgromadzenia. Ubrany w ciemny strój chłopiec wyciąga w górę ręce, trzymając w nich szablę i konfederatkę. Stanowi zapewne zwiastun przyszłej walki o niepodległość. Poniżej, wśród stłoczonych posłów, dostrzec można posła Samuela Korsaka, który także należał do wąskiego grona protestujących. Ten młody mężczyzna o szczupłej twarzy z cienkim wąsikiem nosi rysy Matejki.

Bez wątpienia by zawrzeć w dziele szerszy historiozoficzny komentarz, artysta musiał zrezygnować z wierności faktom i zestawić postaci, które nie mogły się wówczas spotkać.

Gotowy obraz został po raz pierwszy wystawiony w Krakowie pod koniec 1866 roku.

Polska publiczność nie była gotowa na taką wizję przeszłości. Niektórzy zarzucali malarzowi nieczytelność przedstawionej sceny, inni – rozdrapywanie narodowych ran. Jedno jest pewne: dzieło robiło na widzach piorunujące wrażenie. Płótno spotkało się z surową krytyką. Upokorzeni poczuli się potomkowie magnatów przedstawionych przez Matejkę. Wpływowi arystokraci próbowali zapobiec wystawieniu dzieła na wystawie w Paryżu. Józef Ignacy Kraszewski, potępiając tę formę prezentacji ojczystych dziejów, miał powiedzieć: „Policzkować trupa matki się nie godzi”.

Dokłądnie wypowiedź Kraszewskiego brzmiała: "Ale bodaj mu to arcydzieło nie było wyrzutem sumienia na całe życie, bo jest to może piękny obraz, a zły uczynek. Policzkować trupa matki się nie godzi… Cóż to jest, jak nie policzek Polsce dany? Mówią, że ktoś ze łzami prawie wychodząc z wystawy zawołał, kto to kupi… chyba Moskal". I przytaczał gorzkie słowa, które ponoć miał wypowiedzieć do Matejki: "kupili żywych, mogą i malowanych kupić".

Obraz spotkał się też z krytyką formalną - wytykano mu niedostatki malarskie: przeładowanie kompozycji detalami, zbytnie stłoczenie postaci oraz przesadzoną dramatyczność gestu Rejtana, który zdaje się być niemal obłąkany. Przy okazji wystawienia "Rejtana"po raz pierwszy padł także wobec Matejki zarzut niepoprawnie wyznaczonej perspektywy. Jak się okazało, podobne usterki wynikały z krótkowzroczności Matejki. Duża wada wzroku miała mu utrudniać właściwie odwzorowanie głębi i przekonujące budowanie kolejnych planów.

Zauważano także niejasność kompozycji, której temat pozostawał niezrozumiały dla odbiorcy nieznającego dziejów Polski. Stanisław Witkiewicz zanotował nawet, że "Francuzi myśleli, że to dzielni Polacy wyrzucają za drzwi tureckiego posła". Mimo to obraz, nagrodzony złotym medalem na paryskiej wystawie w 1867 roku, zakupił do swych zbiorów cesarz Austrii Franciszek Józef. Do roku 1918 dzieło zdobiło kolekcję wiedeńskiego Belwederu. Następnie, nabyte przez władze niepodległej Polski, zawisło w Zamku Królewskim w Warszawie.

Wspólczesna percepcja dzieła

Rejtan ― upadek Polski, tak nieprzychylnie potraktowany 150 lat temu, dziś cieszy się znaczną popularnością. Nie razi już wezwanie do refleksji nad narodowymi grzechami. Młodzieniec demonstrujący szablę i czapkę konfederatkę traktowany jest jako zapowiedź walki o niepodległość. Protestujący poseł nowogródzki uosabia poświęcenie dla ojczyzny.

Jan Matejko, Rejtan ― upadek Polski, 1886; Zamek Królewski w Warszawie, licencja PD, Wikimedia Commons
Tekst: na podstawie - Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów.