1993-01-19     0000-00-00

Europejska Konwencja Praw Człowieka

19 stycznia 1993 roku Polska ratyfikowała Europejską Konwencję Praw Człowieka. Konwencja została przyjęta przez 12 państw członkowskich Rady Europy w 1950 r. i weszła w życie w 1953 r. Stronami konwencji jest 47 państw (czerwiec 2015 r.), czyli wszystkie państwa członkowskie Rady Europy.

Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności jest tradycyjnie postrzegana jako chroniąca prawa obywatelskie i polityczne. Jednak, na jej mocy ochrona udzielana jest także pewnym społecznym prawom człowieka. Po pierwsze, niektóre z zawartych w niej praw inne umowy międzynarodowe określają jako społeczne prawa człowieka (prawo do organizowania się, prawo do edukacji). Po drugie, gwarancje dotyczące krajowych procedur dochodzenia realizacji praw (postępowania sądowe) obejmują także procedury dochodzenia praw społecznych. Po trzecie, jest to efektem interpretacji jej postanowień przez Europejski Trybunał Praw Człowieka: według utrwalonego stanowiska Trybunału rzeczywista realizacja wielu z zawartych w konwencji praw politycznych i obywatelskich wymaga wdrożenia przynajmniej pewnych elementów gospodarczych lub społecznych praw człowieka. Zapewniana w ten sposób ochrona praw społecznych obejmuje zatem gwarancje materialne, z zastrzeżeniem jednak, że przyznawane gwarancje zmierzają do zapewnienia pełnego wdrożenia praw obywatelskich i politycznych.

Gwarantem przestrzegania konwencji jest Europejski Trybunał Praw Człowieka. Prawo do skargi umożliwia osobom (skargi indywidualne) i państwom-stronom konwencji (skargi międzypaństwowe) dochodzenie praw i wolności zagwarantowanych w Konwencji.

Nad wykonaniem wyroków Trybunału czuwa Komitet Ministrów Rady Europy. Państwa mają obowiązek przedstawiania Komitetowi Ministrów informacji o działaniach podjętych lub planowanych w celu wykonania wyroku. Skarżący, organizacje pozarządowe i krajowe instytucje ochrony praw człowieka mają prawo przedstawiania uwag do tych informacji.

---

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, w skrócie nazywana Europejską Konwencją Praw Człowieka to umowa międzynarodowa , która weszła w życie 3 września 1953 r., a jej stronami są wszystkie państwa członkowskie Rady Europy.

W oparciu o postanowienia Konwencji został powołany do życia Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu, do którego skargi mogą składać grupy osób, organizacje oraz osoby indywidualne. Adres Europejskiego Trybunału Praw Człowieka to:

Europejski Trybunał Praw Człowieka
Rada Europy
67075 Strasburg-Cedex
Francja

Istota Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu
Zanim damy upust naszej "psychologicznej potrzebie poskarżenia się" do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu warto zapoznać się z istotą tej międzynarodowej instytucji. W naszym społeczeństwie Trybunał często mylnie jest traktowany jako remedium na wszelkie mankamenty życia w demokratycznym społeczeństwie: niesprawiedliwość władz, opieszałość sądów i urzędników, niesprawiedliwy wymiar sprawiedliwości itp. Takie postrzeganie Trybunału w Strasburgu jest nie do końca słuszne. Instancja strasburska nie została powołana po to, aby modyfikować rzeczywistość prawną poszczególnych państw, za każdym razem, gdy obywatel nie akceptuje jej. To państwa w pierwszej kolejności mają chronić prawa obywateli, Trybunał w Strasburgu jest ostatecznością. Często również podejmując decyzję o napisaniu skargi do Trybunału zapominamy o tym, że stoi on na straży praw gwarantowanych jedynie Europejską Konwencją Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Zatem staje się właściwy do rozpatrzenia skargi, tylko w sytuacjach naruszenia przez państwo praw gwarantowanych obywatelom Europejską Konwencją Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Struktura i znaczenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
Europejska Konwencja Praw Człowieka, to traktat międzynarodowy, który wszedł w życie w 1953 r i ma on niewątpliwie charakter bezprecedensowy. Określa on niezbywalne prawa i wolności, na które każdy z nas może się powołać oraz zobowiązuje państwa do ich przestrzegania w stosunku do każdej osoby podlegającej ich jurysdykcji. Co więcej, Konwencja ustanawia międzynarodowy system ochrony praw człowieka. Państwa, a także osoby indywidualne, bez względu na ich obywatelstwo, mogą wnosić skargi do instytucji w Strasburgu, jeśli zarzucają państwu będącemu stroną Konwencji naruszenie zagwarantowanych w niej praw. Tą instancją jest oczywiście Europejski Trybunał Praw Człowieka, którego obligatoryjna jurysdykcja rozciąga się z urzędu na wszystkie państwa będące stronami Konwencji.

Podstawowe prawa i wolności objęte są przepisami rozdziału pierwszego Konwencji:

• prawo do życia (art. 2),
• zakaz niewolnictwa, poddaństwa i pracy przymusowej (art.4),
• prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5),
• prawo do sprawiedliwego i rzetelnego procesu (art. 6),
• gwarancja nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege (art.7),
• prawo do prywatności (art.8),
• wolność myśli, sumienia i wyznania (art. 9),
• wolność ekspresji (art. 10),
• wolność związkowa (art. 11),
• prawo do małżeństwa (art. 12),
• prawo do skutecznych środków odwoławczych (art. 13), co jest o tyle istotne, że droga dochodzenia swoich praw rozpoczyna się na gruncie prawa krajowego a wyczerpanie środków prawa wewnętrznego jest warunkiem uruchomienia procedury Konwencji,
• zakaz wszelkiej dyskryminacji (art. 14), przy czym przepis ten pełni jedynie funkcję pomocniczą w tym znaczeniu, iż jego naruszenie może nastąpić tylko w powiązaniu z pogwałceniem innego prawa, gwarantowanego Konwencją - zatem art. 14 nie zawiera ogólnego zakazu dyskryminacji,
• możliwość derogowania zobowiązań konwencyjnych (art. 15).

Prawa te przysługują człowiekowi od momentu urodzenia i z tego jedynie powodu, iż jest ona człowiekiem. Dlatego też, podobnie jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Konwencja Europejska nie kreuje ani nie nadaje wymienionych w niej praw, stwierdza natomiast ich istnienie. Następne rozdziały zawierają przepisy, konstytuujące mechanizm kontrolny Konwencji, organizację i funkcjonowanie Trybunału oraz procedury postępowania w fazie rozpatrywania skarg. Znajdziemy tu przepisy wskazujące podmioty, uprawnione do wniesienia skargi, zasadę wykorzystania krajowych środków odwoławczych, będącą jednym z warunków dopuszczalności skargi oraz inne warunki dopuszczalności skargi.

Podstawowy tekst Konwencji uzupełniony jest przyjętymi później protokołami dodatkowymi. Można je podzielić na trzy kategorie: część z nich (1, 4, 6, 7, 12, 13) rozszerza katalog chronionych praw.

I tak Protokół 1 wprowadza dodatkowo:

• prawo do niezakłóconego korzystania ze swojego mienia (art.1),
• prawo do nauki oraz prawo rodziców do wychowania dzieci według własnych przekonań religijnych i filozoficznych (art.2),
• prawo do wolnych wyborów, opartych na tajnym głosowaniu w warunkach, zapewniających swobodę wyrażania opinii (art.3).

Protokół 4 gwarantuje, poza prawami, wymienionymi w Konwencji i Protokole I, także:

• prawo do niezakłóconego korzystania ze swojego mienia (art.1),
• prawo do swobodnego poruszania się, wolność wyboru miejsca zamieszkania na terytorium państwa legalnego pobytu oraz prawo do swobodnego opuszczenia terytorium każdego kraju, również własnego (art.2),
• zakaz indywidualnego i zbiorowego wydalania własnych obywateli,zakaz odmowy wstępu na terytorium państwa obywatelstwa (art.3),
• zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców (art. 4).

Protokół 6 wprowadza w art. 1 zakaz orzekania i wykonywania kary śmierci w czasie pokoju. Art. 2 protokołu przewiduje możliwość orzekania i wykonywania kary śmierci (wyłącznie zgodnie z postanowieniami ustawy) za czyny popełnione w czasie wojny bądź bezpośredniego nią zagrożenia. W protokole tym zawarty jest także zakaz derogowania jego postanowień na podstawie art. 15 oraz zakaz zgłaszania zastrzeżeń na podstawie art. 64 Konwencji.

Zgodnie z Protokołem 7 katalog praw chronionych uległ dalszemu rozszerzeniu o kolejne prawa, mianowicie:

• zakaz wydalania z terytorium Państwa Strony Konwencji cudzoziemców, przebywających na tym terytorium legalnie; wyjątkiem jest tu wydalenie w wyniku decyzji, wydanej zgodnie z prawem i po przedstawieniu powodów, uzasadniających wydalenie, po rozpatrzeniu sprawy i zapewnieniu cudzoziemcowi właściwej reprezentacji przed organem, rozpatrującym sprawę (art.1)
• prawo do kontroli instancyjnej wyroków skazujących (art. 2),
• prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie (art.3),
• reguła ne bis in idem w prawach karnych (art.4),
• równouprawnienie małżonków (art. 5).

Protokół 12 zawiera generalny zakaz dyskryminacji a dopiero podpisany Protokół 13 zakaz stosowania kary śmierci we wszelkich okolicznościach.

Odrębna grupą są protokoły, zmieniające procedurę postępowania przed Trybunałem, czyli zawierające postanowienia ustrojowo - proceduralne. Do tej kategorii zalicza się Protokół II, III, V, VIII, IX, X, XI.

Materialne postanowienia Konwencji opisują jedynie standard minimalny, co oznacza, że w żadnym przypadku nie mogą być powoływane jako podstawa ograniczenia praw i wolności, przysługujących z mocy prawa krajowego.

Skarga indywidualna
Prawo do składnia skargi indywidualnej jest fundamentem, na którym opiera się cały europejski system ochrony praw człowieka. Zgodnie z artykułem 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (prawo do jej składania ma: "każda osoba fizyczna, organizacja pozarządowa lub grupa jednostek, która uważa, że stała się ofiarą naruszenia praw zawartych w Konwencji lub jej Protokołach(...)".

Przesłanki materialne skargi indywidualnej

• Interes osobisty. Skarżący powinien wskazać, iż stał się (bezpośrednio) ofiarą naruszenia praw, gwarantowanych Konwencją Europejską lub którymś z jej protokołów dodatkowych. Skarga nie może być anonimowa. Mogą występować ze skargami również osoby, które ucierpiały wskutek naruszenia praw innych osób (ofiara pośrednia) - zwykle krewni poszkodowanych.
• Zakaz występowania ze skargami anonimowymi.
• Interes prawny, czyli uzasadnienie skargi. Skarga nie może dotyczyć czynności podmiotów, nie działających w imieniu państwa, nie mogą być również w niej powoływane dla uzasadnienia fakty nie sprawdzone bądź nie wskazujące na naruszenie Konwencji bądź po prostu oczywiście nieprawdziwe.
• Zasada subsydiarności, która oznacza obowiązek wykorzystania środków odwoławczych, dostępnych i skutecznych w prawie wewnętrznym. Orzecznictwo organów strasburskich nie daje, co prawda, definicji "środków ochrony, przewidzianych prawem państwowym", jednak powinno to być ustalone na podstawie prawa wewnętrznego konkretnego państwa. Warunek wykorzystania środków krajowych nie jest spełniony, jeśli w postępowaniu przed organami wewnętrznymi powód nie powołuje się na przedmiot ochrony, jakim jest prawo, chronione Konwencją (nie zmienia sytuacji fakt, iż organ państwa jest zobligowany do tego z urzędu). Skarżący natomiast nie jest zobligowany do wykorzystania "wszystkich" środków odwoławczych, mając do ich dyspozycji wiele - wystarcza wykorzystanie tego, który daje największe gwarancje efektywności.
• Zakaz kumulacji. Nie są rozpatrywane skargi co do istoty identyczne ze sprawą już rozstrzygniętą na gruncie europejskiego systemu ochrony lub ze sprawą, poddaną innej procedurze międzynarodowej, o ile nie zawierają nowych, istotnych informacji. Dotyczy to spraw, inicjowanych przez ten sam podmiot. Nie jest wykluczone składanie identycznych skarg przez różne podmioty, przy czym zwykle takie skargi są rozpatrywane łącznie.
• Zakaz nadużywania prawa do skargi. Nadużycie prawa do skargi oznacza: wystąpienie ze skargą w celu uniknięcia odpowiedzialności karnej, pieniactwo, przedstawianie fałszywych informacji, nie przedstawianie informacji na wezwanie Komisji, ujawnienie szczegółów postępowania niejawnego, wykorzystywanie prawa do skargi z pobudek czysto politycznych, nawet przedwczesne poinformowanie opinii publicznej o fakcie złożenia skargi.
• Zakaz występowania ze skargami, niezgodnymi z Europejską Konwencją Praw Człowieka. Niezgodność ta może przybierać różne formy. Taką skargą jest skarga, która dotyczy naruszenia praw, które nie są gwarantowane Konwencją Europejską lub jej protokołami dodatkowymi; skarga wniesiona przeciwko państwu, które nie złożyło deklaracji o uznaniu prawa do skargi indywidualnej; jeśli podniesione naruszenie miało miejsce przed ratyfikowaniem Konwencji przez państwo pozwane; jeśli naruszenie nastąpiło poza terytorium, objętym władztwem państwa pozwanego albo na terytorium, za które państwo pozwane co prawda jest odpowiedzialne, jednak nie złożyło deklaracji w trybie art. 63 ust. 1 Konwencji; jeśli sprawa jest związana z naruszeniem praw, gwarantowanych Konwencją przez jednostki, za których działanie państwo nie odpowiada.
• Ratio temporis czy też zakaz retroaktywności skargi. Przedmiotem skargi nie mogą być naruszenia praw, dokonane w okresie przed wejściem w życie Konwencji Europejskiej w danym kraju.

Termin wniesienia skargi
Skarga indywidualna powinna być wniesiona w terminie sześciu miesięcy od wydania ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ państwa. Termin "ostateczne" odnosi się do tego rozstrzygnięcia, które zostało wydane w wyniku korzystania przez powoda z ostatniego na gruncie prawa wewnętrznego z dostępnych i skutecznych środków ochrony. Termin biegnie od daty poinformowania o rozstrzygnięciu skarżącego. Jeśli prawo krajowe w danym przypadku nie daje jednostce do dyspozycji żadnych środków ochrony prawnej, termin sześciomiesięczny biegnie od daty przeprowadzenia działań lub podjęcia decyzji, naruszających prawa, chronione Konwencją Europejską. Za datę wpłynięcia skargi uważa się dzień, w którym skarżący wystąpił z pismem, z którego wynikał zamiar złożenia skargi. W szczególnych okolicznościach za usprawiedliwione uznaje się wystąpienie ze skargą po upływie terminu. Ponadto akceptowane bywają skargi, odnoszące się do przypadków ciągle jeszcze trwających naruszeń (lub ich skutków).Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, w skrócie nazywana Europejską Konwencją Praw Człowieka to umowa międzynarodowa , która weszła w życie 3 września 1953 r., a jej stronami są wszystkie państwa członkowskie Rady Europy.
W oparciu o postanowienia Konwencji został powołany do życia Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu, do którego skargi mogą składać grupy osób, organizacje oraz osoby indywidualne. Adres Europejskiego Trybunału Praw Człowieka to: